Pavarësisht mungesës së marrëdhënieve diplomatike, Izraeli dhe Arabia Saudite po afrohen gjithnjë e më shumë përmes bashkëpunimit në fushën e sigurisë dhe interesave të përbashkëta ekonomike. Kërcënimet nga Irani dhe rebelët Huthi po i shtyjnë dy vendet drejt një partneriteti strategjik, ndërsa lufta në Gaza dhe çështja palestineze mbeten pengesat kryesore për normalizimin e marrëdhënieve…
Në vjeshtën e vitit 2023, Izraeli dhe Arabia Saudite dukeshin pranë një marrëveshjeje historike. Vetëm dy javë përpara sulmit të Hamasit më 7 tetor, kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu foli në Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara për mundësinë e normalizimit të marrëdhënieve me mbretërinë saudite. Pak më herët, princi i kurorës Mohammed bin Salman kishte deklaruar se dy vendet po i afroheshin çdo ditë një marrëveshjeje.
Kontaktet mes tyre kishin nisur shumë më herët. Sipas raportimeve mediatike, Netanyahu dhe Mohammed bin Salman ishin takuar në Arabinë Saudite në nëntor të vitit 2020, megjithëse autoritetet nuk e konfirmuan zyrtarisht takimin. Ndërkohë, në vitin 2023, Shtetet e Bashkuara po ndërmjetësonin një marrëveshje gjithëpërfshirëse, e cila parashikonte vendosjen e marrëdhënieve diplomatike mes Izraelit dhe Arabisë Saudite, garanci amerikane për sigurinë e Riadit dhe mbështetje për zhvillimin e një programi bërthamor civil saudit.
Sulmi i Hamasit më 7 tetor dhe lufta që pasoi në Rripin e Gazës i ndërprenë këto përpjekje. Megjithatë, interesat strategjike që kishin nxitur afrimin nuk u zhdukën. Përkundrazi, kërcënimet nga Irani dhe rebelët Huthi në Jemen kanë nxjerrë edhe më qartë në pah interesin e përbashkët të dy vendeve për bashkëpunim.
Arabia Saudite vazhdon të mos e njohë zyrtarisht Izraelin, kryesisht për arsye politike dhe fetare. Si kujdestare e dy vendeve më të shenjta të Islamit, Mekës dhe Medinës, mbretëria ka një përgjegjësi të veçantë në botën myslimane. Një marrëveshje me Izraelin, pa përparim konkret në zgjidhjen e çështjes palestineze, mund të dëmtonte pozitën dhe legjitimitetin e udhëheqjes saudite. Lufta në Gaza e ka bërë këtë çështje edhe më të ndjeshme.
Për këtë arsye, Riadi këmbëngul në krijimin e një perspektive të besueshme për një shtet të pavarur palestinez, mbi bazën e kufijve të vitit 1967, me Jerusalemin Lindor si kryeqytet. Megjithatë, ky qëndrim nuk nënkupton se Arabia Saudite kërkon përballje me Izraelin. Mohammed bin Salman e kishte cilësuar Izraelin si një aleat të mundshëm që në vitin 2022. Për princin e kurorës, sfida qëndron te zgjerimi i bashkëpunimit pa shkaktuar kosto të mëdha politike brenda vendit dhe në rajon.
Interesat e përbashkëta shfaqen më qartë në fushën e sigurisë. Si Izraeli, ashtu edhe Arabia Saudite e konsiderojnë Iranin dhe grupet e mbështetura prej tij si kërcënime serioze. Izraeli përballet me sulme me raketa dhe dronë, ndërsa Arabia Saudite duhet të mbrojë infrastrukturën e saj energjetike dhe rrugët strategjike të tregtisë. Sulmet kundër objekteve saudite të naftës në vitin 2019 treguan se sa e cenueshme mbetet ekonomia e mbretërisë ndaj kërcënimeve rajonale.
Riadi është përpjekur ndërkohë të forcojë sigurinë edhe përmes dialogut diplomatik me Teheranin, por afrimi mes dy vendeve nuk i ka zgjidhur mosmarrëveshjet themelore. Aktiviteti ushtarak i rebelëve Huthi në Jemen vazhdon të përbëjë një problem të rëndësishëm për të dyja palët.
Rebelët Huthi dhe roli i Shteteve të Bashkuara
Huthit kanë përdorur raketa dhe dronë për të goditur objektiva në rajon dhe për të kërcënuar transportin ndërkombëtar detar në Detin e Kuq. Për Arabinë Saudite, rreziku është veçanërisht i madh, pasi ekonomia e saj varet nga siguria e eksporteve të energjisë dhe funksionimi i korridoreve tregtare.
Kur lundrimi në Ngushticën e Hormuzit u përball me pengesa, Riadi orientoi një pjesë të konsiderueshme të eksporteve të naftës drejt Detit të Kuq, përmes tubacionit Lindje–Perëndim. Megjithatë, Huthit kërcënojnë edhe këtë infrastrukturë, si dhe lundrimin në ngushticën Bab el-Mandeb. Ata kanë marrë nën kontroll zona bregdetare dhe kanë kryer sulme kundër objektivave saudite, përfshirë aeroportin ndërkombëtar të Riadit.
Izraeli ka përvojë të drejtpërdrejtë në përballjen me raketat dhe dronët e Huthive, ndërsa shërbimet e tij të inteligjencës zotërojnë informacione të rëndësishme për strukturën dhe veprimtarinë ushtarake të kësaj lëvizjeje. Sipas analizës, Izraeli mund ta ndihmojë Arabinë Saudite me të dhëna mbi drejtuesit, kapacitetet ushtarake dhe mënyrën e veprimit të Huthive.
Operacionet ajrore izraelite të gushtit 2025, gjatë të cilave u vranë disa drejtues të kësaj lëvizjeje, treguan aftësinë e shërbimeve izraelite për të identifikuar objektiva të rëndësishëm. Një shkëmbim i tillë informacionesh mund të forcojë mbrojtjen saudite, pa e detyruar Riadin të paraqitet publikisht si partner i Izraelit.
Në këtë proces, Shtetet e Bashkuara luajnë rolin kryesor. Komanda Qendrore e Forcave të Armatosura Amerikane, CENTCOM, ofron një strukturë përmes së cilës Izraeli dhe shtetet arabe mund të bashkëpunojnë në çështje sigurie. Që nga viti 2021, kur Izraeli u përfshi në zonën e përgjegjësisë së kësaj komande, koordinimi ushtarak me disa vende të rajonit është bërë më i lehtë.
Uashingtoni mundëson kontakte mes drejtuesve ushtarakë, stërvitje të përbashkëta dhe shkëmbim informacionesh, pa kërkuar krijimin e një aleance zyrtare. Sipas raportimeve, Arabia Saudite mund të ketë ndihmuar në përpjekjet për të zmbrapsur sulmet iraniane kundër Izraelit në vitin 2024, përmes sistemeve rajonale të mbikëqyrjes së hapësirës ajrore dhe mbrojtjes kundër raketave e dronëve.
Bashkëpunimi nuk kufizohet vetëm në çështjet ushtarake. Arabia Saudite u ka lejuar avionëve të linjave izraelite të përdorin hapësirën e saj ajrore dhe ka mbështetur në mënyrë të tërthortë procesin që çoi te Marrëveshjet e Abrahamit mes Izraelit, Emirateve të Bashkuara Arabe dhe Bahreinit. Megjithëse Riadi nuk iu bashkua këtyre marrëveshjeve, miratimi i tij luajti rol të rëndësishëm në realizimin e tyre.
CENTCOM ka mundësuar gjithashtu takime mes zyrtarëve të lartë ushtarakë izraelitë dhe sauditë, me pjesëmarrjen e partnerëve të tjerë rajonalë. Këto kontakte tregojnë se bashkëpunimi mes dy vendeve po bëhet më i dukshëm, edhe pse Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të shërbejnë si ndërmjetësi kryesor.
Interesat ekonomike dhe pengesa palestineze
Përtej sigurisë, Izraeli dhe Arabia Saudite kanë arsye të forta ekonomike për t’u afruar. Negociatat e zhvilluara përpara tetorit 2023 nuk synonin vetëm vendosjen e marrëdhënieve diplomatike, por edhe krijimin e një partneriteti më të gjerë strategjik.
Për Arabinë Saudite, përparësi mbeteshin garancitë amerikane të sigurisë, pajisjet moderne ushtarake dhe mbështetja për një program bërthamor civil. Izraeli, nga ana tjetër, shpresonte të siguronte tregje të reja, investime dhe mundësi bashkëpunimi me një nga ekonomitë më të mëdha të Lindjes së Mesme.
Teknologjia e ujit, bujqësia, siguria kibernetike, energjia dhe infrastruktura janë ndër sektorët ku dy vendet mund të përfitojnë nga njëri-tjetri. Në disa prej këtyre fushave, kontaktet ekzistojnë tashmë, megjithëse nuk zhvillohen në mënyrë zyrtare.
Autoritetet saudite kanë përdorur teknologji izraelite të mbikëqyrjes digjitale. Një nga rastet më të njohura lidhet me programin Pegasus, të cilin, sipas raportimeve, autoritetet saudite e kanë përdorur për të mbikëqyrur kundërshtarët e regjimit. Po ashtu, ekzistojnë pretendime se investitorë sauditë kanë financuar në mënyrë të tërthortë kompani izraelite të teknologjisë së lartë përmes vendeve të treta.
Këto lidhje përputhen me ambiciet ekonomike të Mohammed bin Salman. Përmes programit Vision 2030, princi i kurorës synon të zvogëlojë varësinë e ekonomisë saudite nga nafta dhe të zhvillojë sektorë të rinj të teknologjisë, industrisë dhe shërbimeve.
Ekspertiza izraelite mund të jetë e dobishme për këtë transformim. Edhe projekti i qytetit futurist Neom, në brigjet e Detit të Kuq, shihet si një mundësi bashkëpunimi. Megjithëse ndërtimi i tij po përparon më ngadalë nga sa ishte parashikuar, mediat izraelite kanë raportuar se kompani nga Izraeli ofrojnë shërbime këshillimore jozyrtare për projektin që prej vitit 2022.
Një marrëveshje normalizimi do t’u mundësonte të dyja vendeve t’i zgjeronin këto kontakte dhe t’i shndërronin bashkëpunimet e kufizuara në marrëdhënie ekonomike afatgjata.
Por rëndësia e një marrëveshjeje të tillë do të shkonte përtej përfitimeve ekonomike. Njohja zyrtare e Izraelit nga Arabia Saudite mund të ndryshonte ekuilibrat diplomatikë në Lindjen e Mesme. Për shkak të pozitës së veçantë që mbretëria ka në botën islame, një vendim i Riadit mund të nxiste edhe shtete të tjera arabe dhe me shumicë myslimane të vendosnin marrëdhënie me Izraelin.
Një zhvillim i tillë mund të dobësonte gjithashtu pretendimin e Iranit se përfaqëson forcën kryesore të rezistencës kundër Izraelit. Megjithatë, afrimi izraelito-saudit nuk do ta eliminonte ndikimin e Teheranit dhe as nuk do t’i zgjidhte automatikisht konfliktet e rajonit.
Për Izraelin, njohja nga Arabia Saudite do të përbënte një arritje të rëndësishme diplomatike. Ajo mund të zvogëlonte izolimin rajonal të vendit, të hapte mundësi të reja ekonomike dhe të krijonte një bazë më të qëndrueshme për bashkëpunimin me shtetet e Gjirit.
Megjithatë, rruga drejt një marrëveshjeje mbetet e ndërlikuar. Riadi kërkon që Izraeli të paraqesë një perspektivë të besueshme për krijimin e shtetit palestinez dhe t’i japë fund pushtimit të territoreve palestineze. Pas sulmit të Hamasit më 7 tetor 2023 dhe luftës në Gaza, përmbushja e këtyre kushteve duket veçanërisht e vështirë.
Kjo situatë ka krijuar një marrëdhënie me dy nivele. Zyrtarisht, Izraeli dhe Arabia Saudite vazhdojnë të ruajnë distancën diplomatike. Në praktikë, interesat e përbashkëta të sigurisë, mundësitë ekonomike dhe ndërmjetësimi amerikan po i afrojnë gjithnjë e më shumë.
Për sa kohë që çështja palestineze mbetet e pazgjidhur, normalizimi i plotë do të jetë i vështirë. Megjithatë, bashkëpunimi që po zhvillohet tregon se të dyja vendet kanë gjetur mënyra për të vepruar si partnerë strategjikë, edhe pa e shpallur zyrtarisht një aleancë. /Përshtati Pamfleti nga NZZ/
