Shkruar nga Michael Martens
SHBA-të shpresojnë që dorëheqja e Christian Schmidt do t’u japë atyre më shumë ndikim në Ballkan. Por, ata po rrëzojnë një njeri të pafuqishëm.
Tërheqja e Christian Schmidt nga posti i Përfaqësuesit të Lartë të bashkësisë ndërkombëtare në Bosnje-Hercegovinë, e imponuar nga SHBA-ja, është më shumë sesa një ndryshim personeli në një vend të vogël në periferi të vëmendjes europiane. Ky rast tregon se europianët dhe amerikanët nuk janë më partnerë në Ballkan, por rivalë gjeopolitikë.
Milorad Dodik, politikani më i fuqishëm i serbëve të Bosnjës dhe aleati më besnik i Vladimir Putinit në Europë, ka ditur ta shfrytëzojë me zgjuarsi këtë rivalitet të ri. Pasi themeloi një parti në vitin 1996, ai fillimisht gëzonte mbështetjen e hapur të BE-së dhe SHBA-së, veçanërisht të ish-sekretares amerikane të Shtetit, Madeleine Albright. Ajo që sot tingëllon e pabesueshme, atëherë dukej logjike: Dodik ishte pozicionuar kundër rrjeteve të kriminelit të luftës Radovan Karaxhiq, paraqitej si pro-perëndimor dhe masakrën e Srebrenicës ndaj myslimanëve e quante hapur gjenocid.
Kjo periudhë ka kaluar prej kohësh. Sot, Dodik është figura kryesore e separatizmit në Bosnje. Ai kërcënon vazhdimisht se do të shkëpusë “entitetin e tij”, Republikën Serbe të Bosnjës, nga pjesa tjetër e vendit. Kjo situatë vazhdon prej rreth njëzet vitesh. Ndryshimi nga e kaluara është se tani ai vepron me tolerim të heshtur amerikan, në mos edhe me mbështetje të drejtpërdrejtë nga SHBA-ja. Nga këndvështrimi i drejtuesve aktualë në Uashington, kjo është logjike, pasi ata nuk e shohin më BE-në si partnere, por si konkurrente. Në Ballkan, sipas këtij interpretimi, SHBA-ja po godet Bosnjën me bindjen se europianët janë shumë të dobët dhe të përçarë për ta kundërshtuar.
Nëse kjo do të ndodhte, Ballkani mund të përballej sërish me rrezik. Një e pesta e popullsisë së Republikës Serbe nuk është serbe. Pakica më e madhe përbëhet nga myslimanët boshnjakë, të cilët përbëjnë shumicën absolute në Bosnje-Hercegovinë. Ata nuk do të qëndronin pasivë nëse Dodik do të përpiqej të shkatërronte shtetin e tyre. Në rast përshkallëzimi të dhunës, presidenti serb Aleksandar Vuçiç do të vihej nën presion për të ndihmuar “vëllezërit serbë në Bosnje”.
Megjithatë, ky skenar nuk është i pashmangshëm. Por nëse SHBA-ja vendos një pasues të bindur të Schmidt në këtë post, rruga drejt një përshkallëzimi të tillë nuk do të ishte më e bllokuar. Nga ana tjetër, do të ishte iluzion të besohej se vetë posti i Përfaqësuesit të Lartë, pavarësisht se kush e mban atë, mund të parandalonte një krizë të përgjakshme në Bosnje.
Pafuqia e Përfaqësuesit të Lartë
Përfaqësuesit e Lartë në Bosnje nuk janë të pafuqishëm vetëm që nga viti 2021, kur Schmidt mori detyrën. Ata kanë në letër kompetenca të gjera: mund të miratojnë ose shfuqizojnë ligje dhe të shkarkojnë politikanë të zgjedhur. Por atyre u mungon fuqia për t’i zbatuar realisht dekretet e tyre. Ata mbeten të izoluar në “kafazin prej letre” të Sarajevës. Fakti që Dodik vazhdon të jetë politikani më i fuqishëm i serbëve të Bosnjës, edhe pse Gjykata e Lartë e shpalli të shkarkuar pas konfliktit me Schmidt dhe moszbatimit të dekreteve të tij, është një shembull domethënës.
Nëse Bosnja do të përfshihej sërish nga dhuna, Përfaqësuesi i Lartë mund të publikonte ndoshta vetëm një deklaratë proteste në internet, përtej kësaj, ai do të ishte i pafuqishëm. Ndërkohë, edhe në mungesë të dhunës, ky institucion prej vitesh konsiderohet kundërproduktiv, sepse u lejon politikanëve vendas të fshihen pas Përfaqësuesit të Lartë kur marrin vendime jopopullore.
Siç është shprehur edhe një ish-mbajtës i këtij posti, zyra e Përfaqësuesit të Lartë është prej dy dekadash “një kalë i ngordhur që vazhdohet të ngasë”. Të pretendosh se ajo është jetike për mbijetesën e Bosnjës do të thotë të mos kuptosh raportet reale të forcës. Po aq naive do të ishte të besohej se një kandidat amerikan në këtë post do të punonte në interes të një shteti multietnik boshnjak.
Megjithatë, europianët ende mund të ushtrojnë ndikim: duke kundërshtuar në mënyrë sa më të bashkuar emërimin e një pasuesi për Schmidt dhe duke mbështetur mbylljen e këtij institucioni pas zgjedhjeve boshnjake në vjeshtë. Sipas këtij këndvështrimi, askush nuk do ta vinte re mungesën e tij.
Çështje të hapura, si ndarja e pronës shtetërore ndërmjet niveleve të ndryshme administrative, mund të përfshihen si kushte në kapitujt e negociatave për anëtarësim në BE. Por kjo kërkon që negociatat të rifitojnë besueshmërinë e humbur. Bisedimet aktuale, pa një afat të qartë përfundimi, nuk e kanë këtë besueshmëri. Pikërisht në këtë boshllëk ndikimi po depërtojnë fuqi armiqësore në “oborrin ballkanik” të Europës, Rusia, Kina dhe tashmë edhe SHBA-ja.
