Historiania kanadeze Margaret MacMillan ka paralajmëruar se bota ndodhet më afër një konflikti katastrofik ndërmjet fuqive të mëdha sesa ka qenë në dekadat e fundit, duke vënë në dukje rrezikun e përshkallëzimit të luftërave aktuale dhe të një përplasjeje të drejtpërdrejtë mes fuqive të armatosura.
Në një intervistë për Shërbimin Gjeorgjian të Radios Evropa e Lirë, MacMillan, profesoreshë emeritus e historisë ndërkombëtare në Universitetin e Oksfordit, tha se një Luftë e Tretë Botërore nuk është e pashmangshme, por paralajmëroi se kërcënimi i një konflikti të madh është tashmë më afër se sa ka qenë për dekada.
Sipas saj, një prej rreziqeve kryesore nuk është domosdoshmërisht një luftë e planifikuar nga fuqitë e mëdha, por një incident apo aksident që mund të dalë jashtë kontrollit.
“Luftërat shpesh shpërthejnë rastësisht”, tha MacMillan, duke iu referuar veçanërisht Luftës së Parë Botërore. Sipas saj, shumë prej udhëheqësve që morën vendimet në atë kohë nuk e dëshironin domosdoshmërisht luftën, por e futën veten në një situatë ku besonin se nuk mund të tërhiqeshin më.
Historiania tha se pikërisht ky mekanizëm është shqetësues edhe sot.
“Worrying me më shumë është mundësia e aksidentit”, deklaroi ajo, duke paralajmëruar se konfliktet aktuale po bëhen gjithnjë e më të ndërlidhura.
Lufta në Ukrainë mund të përcaktojë më shumë se fatin e Ukrainës
Duke folur për luftën në Ukrainë, MacMillan tha se për ukrainasit çështja është ekzistenciale dhe se një fitore ruse do të kishte pasoja shumë përtej kufijve të Ukrainës.
Sipas saj, skenari më i keq do të ishte që Rusia ta detyronte Ukrainën të bëhej një lloj shteti vartës.
“Kjo do të ishte shumë keq për pjesën tjetër të Evropës. Dhe në të vërtetë, do të ishte keq për botën”, tha ajo.
MacMillan e përshkroi Rusinë si një shtet që është i gatshëm të përdorë mjete të ndryshme, nga lufta asimetrike dhe subversive deri te lufta e hapur.
Ajo, megjithatë, vlerësoi se vetë lufta e ka dobësuar Rusinë dhe e ka bërë atë më të varur nga Kina.
Nëse Ukraina mbetet e pavarur, sipas saj, Rusia do të përballet me një situatë shumë të vështirë, pasi përmes luftës ka krijuar pranë kufirit të saj një rival ushtarak shumë më të fuqishëm.
MacMillan përmendi disa zona ku ekziston rreziku i përshkallëzimit: marrëdhëniet mes Indisë dhe Pakistanit, tensionet Indi-Kinë dhe situata rreth Tajvanit.
Sipas saj, një incident i vogël mund të shkaktojë reagime të mëdha politike, veçanërisht nëse opinioni publik kërkon hakmarrje.
“Po sikur të kishin goditur njëri-tjetrin, apo sikur, aksidentalisht, dikush të rrëzojë aeroplanët e dikujt tjetër? Atëherë opinioni publik mund të kërkojë hakmarrje”, tha ajo.
Në këtë pikë, historiani e sheh një prej rreziqeve më të mëdha të kohës: luftërat nuk janë më konflikte të izoluara.
“Lufta në Lindjen e Mesme është e lidhur me luftën në Ukrainë. Është e lidhur përmes burimeve, armëve dhe inteligjencës”, tha MacMillan.
Sipas saj, sa më shumë që konfliktet lidhen me njëra-tjetrën, aq më i madh bëhet rreziku që një përplasje në një pjesë të botës të shkaktojë një zinxhir konfliktesh në pjesë të tjera.
Duke folur për të ardhmen e regjimit të Vladimir Putinit, MacMillan tha se është e vështirë të parashikohet nëse lufta mund të çojë në destabilizim të brendshëm në Rusi.
Megjithatë, ajo paralajmëroi se regjimet autoritare mund të duken të pathyeshme deri në momentin kur papritmas fillojnë të bien.
“Problemi me rënien e regjimeve është se ato shpesh duken të forta derisa papritmas nuk janë më. Dhe shpesh mund të bien shumë shpejt”, tha ajo.
Sipas saj, Putin është gjithnjë e më i izoluar dhe i rrethuar nga njerëz që i thonë atë që dëshiron të dëgjojë, gjë që mund të ndikojë në gjykimin e tij.
MacMillan rikujtoi edhe rebelimin e Wagnerit të udhëhequr nga Yevgeny Prigozhin në vitin 2023, duke thënë se ajo që e kishte impresionuar ishte fakti se forcat e Wagnerit marshuan drejt Moskës dhe nuk u ndaluan menjëherë nga forcat shtetërore.
Sipas saj, kjo tregon se një regjim mund të fillojë të dobësohet shumë shpejt nëse njerëzit brenda tij vendosin ta braktisin.
“Putini po i shtyn kufijtë”, paralajmëron historiania
MacMillan tha se Rusia po bëhet gjithnjë e më provokuese, jo vetëm përmes luftës në Ukrainë, por edhe përmes veprimeve hibride.
Ajo përmendi incidentet me dronë dhe sulmet që kanë prekur territorin ose infrastrukturën pranë vendeve të NATO-s, duke paralajmëruar se Moska po teston kufijtë e reagimit perëndimor.
Megjithatë, ajo vlerësoi se një pushtim i plotë rus i një vendi të NATO-s nuk është skenari më i mundshëm.
Një rrezik më i madh, sipas saj, mund të jetë përdorimi i metodave të ngjashme me ato të vitit 2014 në Krime, përfshirë forca të paidentifikuara, presion politik dhe operacione hibride.
“Askush nuk i beson mohimet e tij, por ai i bën ato”, tha MacMillan për mënyrën se si Moska mund të veprojë në një skenar të tillë.
Një tjetër shqetësim i MacMillan është aftësia e Perëndimit për të reaguar në mënyrë të unifikuar ndaj një krize të re.
Ajo veçoi Poloninë dhe vendet baltike si shtete që, sipas saj, nuk kanë iluzione për Rusinë dhe rrezikun që ajo paraqet.
Por historiania shprehu shqetësim për mungesën e një përgjigjeje të mundshme të unifikuar evropiane në rast të një përshkallëzimi të ri.
Sipas saj, shumëçka do të varet edhe nga zhvillimet politike në vendet kryesore evropiane dhe nga qëndrimi i Shteteve të Bashkuara.
Paralajmërimi për “sferat e ndikimit”
Në fund të intervistës, MacMillan paralajmëroi edhe për një tjetër rrezik të rendit të ri botëror: rikthimin e politikës së “sferave të ndikimit”.
Ajo tha se një botë ku fuqitë e mëdha ndajnë territoret në zona ndikimi – me SHBA-në në Hemisferën Perëndimore, Kinën në Azinë Lindore dhe Rusinë në Euroazi – mund të duket si një mënyrë për të ruajtur stabilitetin, por në realitet mund të prodhojë më shumë konflikte.
“Sferat e ndikimit duken shumë të bukura. Secila kujdeset për lagjen e vet. Në fakt, ato janë vërtet të paqëndrueshme”, tha ajo.
Sipas MacMillan, kufijtë mes këtyre sferave janë pikërisht vendet ku mund të lindin përplasjet e reja, ndërsa popujt që gjenden brenda tyre mund të bëhen gjithnjë e më të pakënaqur dhe të rezistojnë ndaj fuqisë dominuese.
Përballë këtij realiteti, historiania sugjeron më shumë bashkëpunim ndërmjet vendeve me interesa të përbashkëta, duke përmendur Bashkimin Evropian, Kanadanë, Australinë, Japoninë dhe Korenë e Jugut si vende që mund të ndërtojnë një forcë të përbashkët politike, ekonomike dhe të sigurisë.
Në thelb, mesazhi i MacMillan është se bota nuk është domosdoshmërisht në prag të një Lufte të Tretë Botërore, por rendi ndërkombëtar është bërë dukshëm më i paqëndrueshëm – dhe rreziku më i madh mund të vijë jo nga një plan i vetëm për luftë, por nga një seri krizash, gabimesh dhe përshkallëzimesh që lidhen me njëra-tjetrën.
