Sulmet ndaj infrastrukturës energjetike, përfshirë rafineritë, e kanë vështirësuar më tej prodhimin e hidrokarbureve dhe kanë krijuar efekte zinxhir në sektorë të tjerë. Kriza mund të përshpejtojë gjithashtu integrimin rajonal, veçanërisht përmes transportit hekurudhor.
Duke sulmuar cisternat e naftës, rafineritë, bankat dhe zyrat rajonale të gjigantëve amerikanë të teknologjisë, si dhe duke bllokuar furnizimet që kalojnë përmes Ngushticës së Hormuzit, Irani po përdor një sërë mjetesh për të ushtruar presion mbi ekonomitë e vendeve të Gjirit dhe mbi aleatin e tyre amerikan.
Të mërkurën, më 11 mars, ushtria iraniane njoftoi se do të godiste “qendrat ekonomike dhe bankat” në rajon. Në të njëjtën kohë, agjencia e lajmeve Tasnim, e afërt me regjimin në Teheran, publikoi një listë të “objektivave të ardhshëm”, ku përfshihen edhe zyrat në Lindjen e Mesme të kompanive amerikane të teknologjisë si Amazon, Google, Microsoft, IBM dhe Oracle.
Megjithëse gjashtë vendet e Gjirit kanë bërë përpjekje për të diversifikuar ekonomitë e tyre, hidrokarburet vazhdojnë të përbëjnë rreth 30% të prodhimit të brendshëm bruto dhe midis 50% dhe 85% të të ardhurave buxhetore. Sipas një skenari ku Ngushtica e Hormuzit mbetet e mbyllur deri në fund të prillit, banka amerikane e investimeve Goldman Sachs vlerëson se rënia më e madhe e prodhimit të naftës në vitin 2026 do të ndodhë në Katar, Kuvajt dhe Bahrein, me rreth 25%. Këto tri vende varen më shumë nga kjo rrugë detare për eksportet e tyre. Arabia Saudite (me një rënie të parashikuar prej 12%) dhe Emiratet e Bashkuara Arabe (16%) pritet të preken më pak, pasi kanë mundësi më të mëdha për të anashkaluar Ngushticën e Hormuzit.
Sulmet ndaj infrastrukturës energjetike, përfshirë rafineritë, e kanë vështirësuar më tej prodhimin e hidrokarbureve dhe kanë krijuar efekte zinxhir në sektorë të tjerë. Pas mbylljes së dy prej objekteve kryesore të saj pas një sulmi iranian në fillim të marsit, kompania shtetërore QatarEnergy njoftoi pezullimin e prodhimit të aluminit, polimereve dhe metanolit. Si pasojë, ekonomia rajonale po përballet me një ngadalësim të ndjeshëm.
Diversifikimi i fundit ekonomik në sektorë si turizmi, pasuritë e paluajtshme, logjistika dhe transporti ajror nuk ka arritur të zbusë ndjeshëm ndikimin e krizës. Me shumicën e avionëve në tokë, linjat ajrore në Emiratet e Bashkuara Arabe funksionojnë vetëm me 45% të kapacitetit para konfliktit, ndërsa në Katar ky nivel bie në vetëm 11%. Turistët kanë braktisur rajonin.
Sipas parashikimeve të Goldman Sachs, në vitin 2026 prodhimi i brendshëm bruto mund të tkurret me 14% në Kuvajt dhe Katar, me 5% në Emiratet e Bashkuara Arabe dhe me 3% në Arabinë Saudite. Një tkurrje e tillë do të ishte më e thellë se ajo gjatë pandemisë Covid-19.
Hurmat, një ushqim strategjik
Sa i përket financave publike, shumica e vendeve të Gjirit kanë kapacitete për ta përballuar goditjen ekonomike. “Në përgjithësi ato kanë rezerva të forta financiare, falë fondeve të mëdha sovrane dhe niveleve të ulëta të borxhit”, tha Alicia Garcia Herrero, ekonomiste kryesore për Azi-Paqësorin në bankën Natixis.
Përjashtim bën Bahreini, ku deficiti buxhetor ka arritur në 10% të PBB-së dhe borxhi publik në 146%. Prodhimi i naftës dhe i aluminit, që sigurojnë dy të tretat e të ardhurave fiskale të vendit, është ndalur.
Vendet e Gjirit shqetësohen jo vetëm për faktin se hidrokarburet nuk mund të dalin nga Ngushtica e Hormuzit, por edhe për mallrat që nuk mund të hyjnë në rajon. “Gjiri importon 85% të ushqimit, prandaj kjo është një çështje madhore”, theksoi Jenan Hasan, ekonomiste në kompaninë britanike “Transport Intelligence”.
Sipas saj, rajoni disponon rezerva ushqimore që mund të zgjasin nga katër deri në gjashtë muaj. “Supermarketet janë ende të furnizuara mirë dhe nuk ka panik në terren”, tha ajo. Megjithatë, qeveritë po monitorojnë nga afër rritjen e çmimeve, e cila mund të nxisë pakënaqësi sociale. Në Katar, autoritetet urdhëruan mbylljen e disa importuesve të akuzuar për rritje të ndjeshme të çmimeve.
Situata kujton krizën e vitit 2017, kur Arabia Saudite vendosi papritur embargo ndaj Katarit. Në atë kohë, Katari importoi me avion qindra mijëra tonë produkte bulmeti dhe më vonë solli bagëti me anije për të krijuar fermat e veta.
“Në vetëm pak vite, pjesa e prodhimit vendas në konsumin ushqimor të Katarit u rrit nga 10% në 30%. Rajoni ka kuptuar se vetëm paratë nuk garantojnë sigurinë ushqimore gjatë një krize gjeopolitike”, tha Hasan.
Në këtë kontekst, hurmat kanë marrë rëndësi të re strategjike. “Në kohë krizash, frutat e thata kanë luajtur gjithmonë një rol kyç në tregtinë e rajonit, sepse janë të pasura me kalori, ruhen lehtë dhe transportohen pa vështirësi. Ato përbëjnë rezerva ushqimore strategjike”, shpjegoi tregtari Moses Shawaly, me bazë në Francë.
Përshpejtimi i integrimit rajonal
Mbyllja e Ngushticës së Hormuzit po ndryshon edhe dinamikat rajonale, duke e bërë Arabinë Saudite dhe Omanin porta kryesore hyrëse për Gjirin.
“Omani ka infrastrukturën për t’u shndërruar në një platformë magazinimi dhe shpërndarjeje për mallrat në rajon, ndërsa portet e tij janë shumë të lidhura me Azinë dhe Afrikën”, tha Hasan.
Arabia Saudite përbën pikën tjetër kryesore të hyrjes, me porte që ndodhen jashtë rrezes së dronëve dhe raketave iraniane, me kusht që anijet të mbërrijnë përmes Kanalit të Suezit dhe të shmangin brigjet e Jemenit të kontrolluara nga rebelët Houthi. Kontejnerët e shkarkuar në portet saudite mund të transportohen më pas me rrugë tokësore drejt Kuvajtit, Bahreinit dhe Katarit.
“Rijadi ka investuar prej vitesh në infrastrukturë për të konkurruar me Emiratet e Bashkuara Arabe. Kjo krizë mund të konsolidojë pozicionin e Arabisë Saudite si një qendër logjistike rajonale”, tha Neil Quilliam, specialist rajonal në institutin britanik Chatham House.
Kriza mund të përshpejtojë gjithashtu integrimin rajonal, veçanërisht përmes transportit hekurudhor. Projekti Gulf Railway synon të lidhë gjashtë vendet e Gjirit deri në vitin 2030 me një rrjet prej 2,177 kilometrash hekurudhash, me një investim prej rreth 250 miliardë dollarësh. Megjithatë, sipas Antonella Teodoro, specialiste e logjistikës në konsulencën MDS Transmodal, transporti tokësor nuk mund të zëvendësojë plotësisht rrugët detare. “Tetëdhjetë për qind e tregtisë në rajonin e Gjirit dhe të Detit të Kuq mbështetet në transportin detar”, tha ajo.
Ndërkohë që lufta vazhdon, situata ekonomike në rajon mbetet e brishtë. Sipas Quilliam, edhe një përfundim i menjëhershëm i konfliktit nuk do të thoshte fund i krizës. Në fjalimin e tij të parë publik pas emërimit të tij, udhëheqësi i ri suprem i Iranit, Mojtaba Khamenei, paralajmëroi se Ngushtica e Hormuzit do të mbetet e mbyllur si një “mjet presioni ndaj armikut”./ “Le Monde”
