Shkruar nga Stefano Cingolani
Nga vatra e Islamit e mbushur me urrejtje, te ëndrra e pavdekshme e Rusisë së Madhe dhe “bota e sheshtë” e dominuar nga kapitali. Sot është koha e kaosit dhe e rikthimit të anijeve luftarake…
Khomeinitët midis shiitëve dhe Vëllazëria Myslimane midis sunitëve kanë qenë prej kohësh dy forcat mbizotëruese. Një rrymë e tretë fondamentaliste, vehabistët, e kanë formësuar prej kohësh Arabinë Saudite, madje më shumë sesa mbështetja e drejtpërdrejtë e bazës së Al-Kaedës së Osama bin Ladenit.
A i ka prishur lidhjet që kanë kushtëzuar monarkinë marrja e pushtetit nga Princi Mohammed bin Salman? Është shumë herët për të thënë, duke pasur parasysh dyfytyrësinë dinake të trashëgimtarit të fronit. Ekstremistët iranianë kanë arritur suksesin më të madh deri më tani.
Shpesh thuhet se revolucioni fillimisht ishte laik, edhe pse jo liberal, dhe më pas u “vodh” nga ajatollahët. Historia tregon se ai ishte përgatitur për të paktën 20 vjet nga klerikë radikalë. Ai kishte rrënjë të manyta, argumenton Bernard Lewis, të vendosura dhe të ushqyera nga një elitë fetare që depërtoi te masat; kjo duhet të merret në konsideratë edhe kur vlerësohet ajo që po ndodh tani.
Shtëpia e Islamit nuk banohet nga një familje e madhe dhe paqësore. Përkundrazi, ajo është e ndarë nga urrejtje të ashpra dhe të përgjakshme midis vëllezërve në Azi, Afrikë, Evropë dhe tani edhe në Shtetet e Bashkuara.
Shpërbërja fisnore e Libisë, konflikti i përhershëm në Sudan, lufta e hapur midis talebanëve afganë dhe Pakistanit, arma bërthamore që Bin Salman po negocion fshehurazi për ta pasur… Të gjitha këto tregojnë se po hapet një dritare drejt një rendi tjetër botëror.
Marrëveshjet e Abrahamit nisën me një pakt midis Izraelit, Emirateve dhe Bahreinit. Maroku dhe Sudani u shtuan më vonë. Amerikanët shpresonin që Arabia Saudite do të bashkohej. Deri më tani, kjo nuk ka ndodhur. Egjipti dhe Jordania gjithashtu kanë qëndruar jashtë, duke e njohur zyrtarisht Izraelin, ndryshe nga Arabia Saudite.
Do ta shohim se si do të vijojnë gjërat tani pas sulmit ndaj Iranit. Ndërkohë, duhet thënë se popujt kryesorë të Lindjes së Mesme – turqit, arabët, persianët, izraelitët – janë të izoluar dhe në konflikt me njëri-tjetrin: me luftë të hapur midis arabëve, persianëve dhe izraelitëve, dhe një luftë të zvarritur me turqit.
Ka pasur përpjekje për të futur demokracinë liberale dhe për ta bërë atë të funksionojë me kushtetuta të shkruara, parlamente të zgjedhura sovrane, garanci ligjore, pluralizëm politik dhe një shtyp të lirë. Me disa përjashtime atipike, këto eksperimente kanë dështuar.
Parlamenti i Kajros u importua pa u parë fare. Në Turqi, ushtria si “garantuese” e një rendi të stilit perëndimor, pastaj Rexhep Tajip Erdogan dhe partia e tij islamiste në pushtet, kanë sjellë një kthesë të vendosur centralizuese dhe reaksionare. Në Liban, eksperimenti dështoi në vitet 1980 me luftën e tmerrshme civile.
Ndërkohë, Kina moderne lindi nga lufta kundër pushtimit japonez. Pas “Marshimit të Gjatë”, ajo u vendos nën kontrollin e Maos, i cili zbatoi atë që Karl Marksi e quajti “mënyra aziatike e prodhimit”. Ajo kaloi nga Revolucioni Kulturor te katër modernizimet, dhe nga Mao i shëndoshë te Dengu shtatpakët, pa e praktikuar kurrë rendin liberal.
Kolosi aziatik gradualisht e zëvendësoi Librin e Vogël të Kuq me thëniet e mjeshtrit Kong Fuzi, të cilin ne e quajmë Konfuci. “Kina është një qytetërim që pretendon të jetë një shtet-komb”, shkroi studiuesi amerikan Lucien Pye.
Vlerat e saj themelore nuk vijnë nga feja apo pushteti politik, por nga mësimet e një të urti që jetoi në shekullin VI p.K., për të cilin rend do të thoshte të mësoje të qëndroje në vendin tënd. Në krye të gjithçkaje ishte perandori, një koncept metafizik dhe jo një sovran. Perandoria në qendër të botës nuk ishte një pozicion gjeopolitik, por një realitet i përhershëm i mandatuar nga qielli.
Për të ardhur te Rusia e Madhe: nga Pjetri I Romanov, Stalini e deri te Vladimir Putin, kjo frymë e mban të bashkuar atë vend të madh, gjysmë të shpopulluar, ku mesatarisht jetojnë 9 njerëz për çdo kilometër katror. Feja ortodokse, populizmi, komunizmi janë maskime ideologjike të një ëndrre të vetme të madhe, një qasje që ka pasur gjithmonë pasoja të mëdha gjeopolitike.
Hapësira jetike për Rusinë e Madhe është në lindje (e kufizuar së pari nga Japonia, pastaj nga Kina) dhe në perëndim (e ndaluar për momentin nga ukrainasit heroikë). Në veri nuk ka pengesa deri në Polin e Veriut, ndërsa në jug është përplasur gjithmonë me Turqinë dhe vendet mesdhetare.
Putini e kuptoi se bota e gjerë e pyjeve dhe stepave, pasi u gëzua për rënien e komunizmit, mbeti pa një “Baba” dhe pa një lidhje ideologjike. Kështu, ai e praktikoi në maksimum “hakmarrjen e historisë”.
Carizmi në Rusi nuk është një formë kalimtare qeverisjeje, por miti i saj themelues. Rusia nuk ka ekzistuar kurrë – jo si shprehje gjeografike, por si komb – pa një Car. Ka pasur perandorë, të egër ose bamirës, progresivë ose reaksionarë, të hapur ndaj botës ose të mbyllur në pallatet e tyre.
Përpjekja e vetme për demokraci liberale, me revolucionin e shkurtit 1917, zgjati vetëm 8 muaj. Sot, lind pyetja se çfarë dëshiron Putini. Disa përgjigjen me naivitet: siguri (do garanci mossulmimi në Perëndim nga Evropa liberale dhe në Lindje nga ringjallja myslimane).
Të tjerë e konsiderojnë atë një diktator të etur për gjak. Të tjerë akoma e shohin si një tiran të dobishëm që do të përdoret kundër armikut të vërtetë, Kinës (kjo është teoria mbizotëruese midis amerikanëve dhe ndjekësve evropianë të Realpolitikës).
Thuhet shpesh se të bësh luftë kundër Moskës do të ishte vetëvrasëse, por edhe një gabim i madh, sepse nuk mund të çlirohemi kurrë nga Ariu Rus pa shkuar në prag të Apokalipsit. Është një argument i fuqishëm që nuk duhet të hidhet poshtë menjëherë, veçanërisht nga ata që shpresojnë për një ndryshim pro-perëndimor të Moskës.
Negociatat duhet të bëhen me Carin e ri, duke filluar nga Ukraina. I takon vetëm popullit rus të vendosë nëse do ta rrëzojë nga froni. Por, a do të jetë një Rusi pa Putinin edhe një Rusi pa një car? Përgjigja duket edhe më e sikletshme për ata që kanë ndjekur rrugën drejt një horizonti shumë të ndryshëm.
Kur në vitin 1625 një jurist autoritar holandez botoi veprën “De jure pacis et belli”, Mesjeta mbaroi vërtet dhe u hap dera drejt supremacisë së arsyes dhe ligjit. Por edhe luftës, madje të ashtuquajturës “luftë e drejtë”, e cila duhej të respektonte rregullat e bazuara në të drejtat themelore të njeriut, argumentonte Huig de Groot.
Sipas tij nuk ekziston e drejta e më të fortit. Por kjo traditë mendimi 3-shekullore u dogj në furrat e Auschwitz-it. E rishpallur pas vitit 1945, ajo u hodh sërish poshtë më 11 shtator 2001. Rendi i Iluminizmit bazohet në tre parime (të nxjerra nga tre vlera përkatëse): Liria, Barazia dhe Vëllazëria.
Tre ideale të konceptuara si absolute që u përplasën me njëri-tjetrin kur teoria u bë praktikë. Liria gjeneroi pabarazi dhe padrejtësi sociale, barazia çoi në diktaturë; të dyja këto degjenerime penguan realizimin e vëllazërisë utopike.
Mospranimi i realitetit të këtyre kontradiktave sfidoi rendin e Iluminizmit, duke çuar në shfaqjen e diktaturave më të këqija: fashizmit dhe nazizmit. Pranimi i tyre do të thoshte të mbështetesh te ligji, te një gjykatës, te një arbitër.
Jo te një Leviathan, as te një shtet etik, por te pushteti i ndarë qartë në funksionet e tij themelore, të cilat populli, ose më saktë qytetarët, ua besojnë përfaqësuesve të tyre. Ekuilibri përkonte me mbrojtjen e të drejtave themelore, duke filluar me të drejtën për veten dhe pronën e dikujt.
Primati i ligjit si njohje e identiteteve të ndryshme, është themeli i rendit liberal, në krahasim me primatin e forcës. Është pikërisht ky parim që po përmbyset sot. Një nga rreziqet më të mëdha për lirinë, është besimi i përhapur se zgjedhjet me të drejtë vote universale janë themeli i demokracisë.
Në fakt, ato janë lavdia e saj kurorëzuese, kur gjithçka tjetër është tashmë në vend.
Globalizimi, i cili filloi me revolucionin liberal të çiftit të çuditshëm Thatcher-Reagan, ishte një projekt i madh. Çfarë e shkaktoi shembjen e tij? Një përgjigje popullore e vendos Kinën në bankën e të akuzuarve.
Por ishin udhëheqësit perëndimorë, duke filluar me Bush Sr. dhe Bill Clinton, ata që hapën derën praktikisht falas, pa asnjë kompensim ekonomik apo politik. Tregtia e lirë u përplas me tregtinë e drejtë (edhe një herë konflikti midis lirisë dhe barazisë), dhe asnjë arbitër i jashtëm nuk ishte në gjendje ta zgjidhte atë.
Por Kina nuk është shkaktarja e vetme e krizës. A ka qenë globalizimi vërtet një shfrytëzim kolosal që i ka bërë të pasurit më të pasur dhe të varfrit më të varfër? Nëse mbështetemi te llogaritjet, përgjigjja është jo.
Ai ka qenë i dobishëm për popujt e Azisë dhe pjesë të Afrikës që kanë shpëtuar nga kthetrat e urisë. Ndërkohë, “bota e sheshtë” i ka vënë përballë punëtorët amerikanë dhe evropianë, të pasur dhe të mbrojtur nga shteti i mirëqenies, kundër punëtorëve kinezë, indianë, vietnamezë, por edhe brazilianë dhe venezuelianë.
Kjo konkurrencë, thuhet, jo vetëm që ka ulur çmimet, por edhe trendet e pagave, duke krijuar pasiguri, frikë dhe humbje vendesh pune, duke nxitur kështu revoltën në vendet e pasura. Tani bota është rikthyer te lufta, një hap prapa që fillon pikërisht kur rendi i kapitalit është në muzgun e tij.
