Paradoksi i luftës së re, “Spider’s Web” ndryshoi ekuacionin

Lufta moderne po ndryshon ekuilibrin mes teknologjisë së avancuar, prodhimit masiv dhe fuqisë së aleancave

Operacioni ukrainas “Spider’s Web”, i zhvilluar më 1 qershor 2025 kundër bombarduesve strategjikë rusë, përfaqëson një pikë kthese në mënyrën se si duhet kuptuar fuqia ushtarake në shekullin XXI. Ukraina përdori teknologji relativisht të lirë për të goditur platforma që kushtonin miliarda dollarë, duke treguar se investimi në sisteme shumë të sofistikuara nuk garanton më epërsi të pakontestueshme.

Mesazhi është i qartë: lufta moderne po shpërblen gjithnjë e më shumë aftësinë për të prodhuar, përdorur dhe zëvendësuar shpejt një numër të madh sistemesh. Platformat e avancuara mbeten të domosdoshme, por ato janë të kushtueshme, të vështira për t’u zëvendësuar dhe jo gjithmonë të përshtatshme për një konflikt të gjatë.

Ky ndryshim teknologjik kërkon jo vetëm reformimin e industrisë amerikane të mbrojtjes, por edhe një mënyrë të re të konceptimit të aleancave. Për dekada, fuqia parandaluese e Shteteve të Bashkuara është mbështetur te aftësia për të vepruar së bashku me aleatët. Megjithatë, kjo fuqi kolektive varet nga fakti nëse sistemet, fabrikat dhe zinxhirët e furnizimit të vendeve aleate mund të funksionojnë realisht si një rrjet i vetëm.

Problemi është se arkitektura perëndimore e mbrojtjes është ende e ndërtuar mbi modelin industrial të Luftës së Ftohtë. Kompanitë e mëdha prodhojnë seri të vogla platformash shumë të sofistikuara, të cilat shpesh mbështeten në programe pronësore dhe sisteme që nuk komunikojnë lehtësisht me produkte të tjera.

Për shumë vite, ky model nuk u perceptua si problem kritik. SHBA-ja dhe aleatët e saj vepronin në një mjedis relativisht të qëndrueshëm dhe kostot e mungesës së ndërveprueshmërisë ishin më pak të dukshme. Por lufta në Ukrainë dhe përdorimi masiv i dronëve, sensorëve dhe municioneve precize treguan se një sistem i sofistikuar, por i izoluar, mund të humbasë vlerë nëse nuk shkëmben të dhëna në kohë reale.

Në analizën e ForeignAffairs, Dan Driscoll e ilustron këtë me një stërvitje në Grafenwoehr të Gjermanisë. Ai përshkruan se si një ushtar i mbrojtjes ajrore të një vendi aleat duhej të kalonte vazhdimisht nga një ekran në tjetrin dhe të transferonte manualisht të dhëna mes sistemeve të ndryshme. Në një mjedis ku kërcënimet ajrore mund të shfaqen në numër të madh dhe brenda sekondash, ky proces krijon vonesa të konsiderueshme.

Në të njëjtën stërvitje, forcat ukrainase përdorën një sistem më të integruar, ku kërcënimet dhe mjetet sulmuese e mbrojtëse shfaqeshin në një ndërfaqe të vetme. Sipas Driscoll, përvoja ukrainase tregon se presioni i luftës i ka detyruar forcat e Kievit të përdorin standarde më të hapura dhe të ndërtojnë arkitektura ku të dhënat qarkullojnë më lirshëm.

Këtu lidhet edhe roli i inteligjencës artificiale. Driscoll argumenton se shpejtësia dhe vëllimi i informacionit në një konflikt modern po kalojnë aftësinë njerëzore për ta përpunuar në kohë. Për këtë arsye, sistemet e ardhshme të komandimit do të mbështeten gjithnjë e më shumë te inteligjenca artificiale. Por kjo teknologji ka vlerë të kufizuar nëse të dhënat mbeten të mbyllura në platforma të ndara dhe të papajtueshme.

Në këtë kuptim, problemi nuk është vetëm teknologjik. Është edhe institucional dhe ekonomik. Driscoll kritikon një sistem prokurimi që, sipas tij, ka favorizuar për dekada kompanitë e mëdha dhe platformat e shtrenjta, ndërsa ka ngritur barriera për kompanitë e vogla dhe të mesme.

Ai argumenton se industria amerikane e mbrojtjes është përqendruar rreth një numri relativisht të vogël kontraktorësh kryesorë. Këto kompani kanë ndërtuar sisteme të sofistikuara, por edhe teknologji të mbyllura që kufizojnë konkurrencën dhe integrimin me produkte të tjera.

Sipas Driscoll, kjo është në kontrast të fortë me sektorin privat të teknologjisë. Kompanitë komerciale operojnë nën presion të vazhdueshëm konkurrues, nxjerrin produkte më shpejt në treg dhe i përmirësojnë ato përmes cikleve të shkurtra të testimit dhe reagimit nga përdoruesit.

Autori propozon që ushtritë perëndimore të adoptojnë më shumë nga ky model. Në vend që teknologjitë e reja të kalojnë shumë vite në faza zhvillimi përpara se të testohen nga ushtarët, ato duhet të futen më shpejt në përdorim dhe të përmirësohen mbi bazën e përvojës reale në terren.

Ai përmend në këtë kontekst mekanizmin “Fuze” të Ushtrisë amerikane, me vlerë 750 milionë dollarë, i cili synon të identifikojë teknologji komerciale me përdorim të dyfishtë dhe t’i ndihmojë ato të kalojnë nga faza e prototipit në prodhim në shkallë të gjerë.

Për Driscoll, ndryshimi i modelit të inovacionit duhet të shoqërohet me një ndryshim po aq të thellë të bazës industriale.

Ai argumenton se SHBA-ja dhe aleatët kanë lejuar për dekada dobësimin e kapaciteteve të tyre prodhuese dhe kanë zhvendosur jashtë vendit furnizimin me materiale kritike. Kjo krijon varësi që mund të bëhen problem serioz në një konflikt të zgjatur.

Vetëm Ushtria amerikane, sipas të dhënave që sjell Driscoll, ka më shumë se 150 miliardë dollarë nevoja të paplotësuara infrastrukturore.

Për të mbyllur këtë hendek, autori përshkruan një model ku ushtria përdor asetet dhe tokën e saj për të tërhequr investime private. Kompanitë mund të ndërtojnë qendra përpunimi mineralesh, infrastrukturë energjetike ose qendra të dhënash brenda bazave ushtarake, ndërsa pjesën kryesore të financimit dhe mirëmbajtjes e marrin përsipër vetë.

Në këtë mënyrë, sipas argumentit të tij, shteti siguron infrastrukturë strategjike pa mbështetur çdo projekt ekskluzivisht në ciklin tradicional të buxhetimit federal.

Por infrastruktura fizike është vetëm një pjesë e problemit. Pjesa tjetër është infrastruktura dixhitale.

Driscoll shkruan se Ushtria amerikane ka shpenzuar qindra milionë dollarë duke u përpjekur të lidhë sisteme të ndryshme ekzistuese. Shumë prej këtyre përpjekjeve kanë hasur në kufizime kontraktuale dhe teknike, sepse sistemet ishin ndërtuar fillimisht si platforma të mbyllura.

Sipas tij, Ushtria nisi më pas atë që ai e përshkruan si “jailbreaking” të këtyre sistemeve, me qëllim që të dhënat të mund të qarkullonin në platforma të tjera.

Ai thotë se kjo bëri të mundur lidhjen e qindra sistemeve administrative dhe realizimin e auditimit të parë të personelit në më shumë se pesë dekada. Sipas vlerësimit që paraqet Driscoll, identifikimi i roleve të dyfishta mund të kursejë rreth dy miliardë dollarë në vit.

Në një aktivitet tjetër, më shumë se 550 zhvillues softuerësh punuan për të lidhur mbi 200 pajisje ushtarake që më parë nuk mund të shkëmbenin të dhëna. Driscoll e sheh këtë si dëshmi se pjesë të rëndësishme të problemit mund të zgjidhen relativisht shpejt kur hapja dhe ndërveprueshmëria bëhen objektiva të qarta.

Kjo bazë dixhitale, sipas tij, do të krijonte mundësinë për përdorimin e inteligjencës artificiale jo vetëm në fushëbetejë, por në të gjithë sistemin e mbrojtjes. Modelet e inteligjencës artificiale mund të përdoren për planifikimin e furnizimeve, analizën e kapaciteteve prodhuese, mirëmbajtjen dhe menaxhimin e fabrikave e depove.

Në një rrjet të integruar, vendet aleate mund të shpërndajnë porositë dhe kapacitetet e prodhimit mes fabrikave të ndryshme, duke krijuar atë që Driscoll e sheh si një bazë industriale kolektive.

Ky koncept çon te pjesa më ambicioze e propozimit të tij: krijimi i një tregu të përbashkët perëndimor të mbrojtjes.

Sipas autorit, kompanitë e mbrojtjes sot veprojnë kryesisht në tregje kombëtare, ku qeveria e tyre është klienti dominant. Për shkak se këto kompani sigurojnë vende pune dhe kapacitete strategjike, shtetet kanë tendencën t’i mbrojnë nga konkurrenca e jashtme.

Kjo sjell stabilitet për prodhuesit ekzistues, por sipas Driscoll ngadalëson inovacionin dhe ruan çmime të larta.

Ai propozon që vendet aleate të krijojnë një treg ku kompanitë mund të konkurrojnë për porosi nga shumë shtete njëkohësisht. Hyrja në këtë treg do të kushtëzohej nga respektimi i standardeve të përbashkëta teknike.

Ushtria amerikane ka nisur tashmë platforma të tilla për sistemet ajrore pa pilot dhe teknologjitë kundër dronëve. Sipas Driscoll, brenda disa muajsh këto platforma kanë përpunuar porosi me vlerë qindra milionë dollarë dhe në to janë përfshirë më shumë se 25 vende aleate.

Parimi kryesor është që çdo produkt i ofruar duhet të lidhet drejtpërdrejt me arkitekturën dixhitale të përbashkët. Kjo e zhvendos përgjegjësinë e integrimit nga blerësi te prodhuesi.

Një ushtri që blen një sistem nuk duhet të shpenzojë më pas vite dhe fonde shtesë për ta bërë atë të komunikojë me pajisjet e tjera. Përputhshmëria bëhet kusht që në fillim.

Në aspektin ekonomik, Driscoll argumenton se bashkimi i kërkesës nga shumë vende mund të krijojë një treg më të madh dhe më të qëndrueshëm. Kjo mund t’u japë kompanive siguri për të investuar në kapacitete të reja prodhuese dhe mund të krijojë më shumë konkurrencë mes kompanive të mëdha dhe start-up-eve.

Por autori nuk propozon që vendet aleate thjesht të blejnë më shumë armë amerikane. Përkundrazi, ai argumenton se secili vend duhet të ndërtojë kapacitetin e vet industrial.

Në modelin e tij, një kompani që zotëron teknologjinë mund t’i japë një vendi tjetër licencën për të prodhuar pajisjet në fabrikat e tij. Pronari i teknologjisë do të fitonte nga licencimi, ndërsa vendi tjetër do të krijonte prodhim vendas dhe do të reduktonte varësinë nga furnizimet e jashtme.

Ky model është veçanërisht i rëndësishëm në një konflikt të gjatë.

Driscoll argumenton se në një luftë të zgjatur nuk mjafton të kesh rezerva të mëdha në fillim. Rezervat konsumohen. Pyetja vendimtare bëhet se sa shpejt një vend mund të prodhojë raketa, dronë, municione dhe pjesë këmbimi të reja.

Në një konflikt me intensitet të ulët, por afatgjatë, një rrjet i tillë mund të ruajë prodhimin e vazhdueshëm të municioneve dhe dronëve.

Në një krizë më të madhe, sistemi mund të rrisë prodhimin në disa javë dhe të transferojë një pjesë të kërkesës te industria civile.

Në rastin e një lufte në shkallë të gjerë, Driscoll e sheh përputhshmërinë industriale si kusht për mobilizimin e ekonomisë.

Sipas tij, një prodhues i madh automobilistik ose teknologjik duhet të jetë në gjendje të kalojë relativisht shpejt në prodhimin e dronëve, interceptorëve ose pajisjeve të tjera, pa pasur nevojë të ndërtojë nga zero një sistem tërësisht të veçantë.

Pikërisht këtu argumenti i tij shkon përtej reformës së industrisë së armëve. Driscoll po propozon, në thelb, një model ku kufiri mes industrisë ushtarake dhe asaj civile bëhet më fleksibël në kohë krize.

Lufta në Ukrainë ka treguar se një shtet mund të humbasë sasi të mëdha pajisjesh brenda një kohe të shkurtër dhe se avantazhi teknologjik mund të zhduket shpejt nëse kundërshtari përshtatet. Në këtë mjedis, aftësia për të ndryshuar dizajnin, për ta futur atë menjëherë në prodhim dhe për ta shpërndarë në të gjithë aleancën mund të jetë po aq e rëndësishme sa vetë teknologjia.

Analiza e Driscoll paraqet një koncept të ndryshëm të fuqisë ushtarake. Numri i tankeve, avionëve apo anijeve që një vend zotëron mbetet i rëndësishëm, por ai nuk mjafton më për të matur fuqinë e tij reale.

Kapaciteti industrial, aksesueshmëria e lëndëve të para, shpejtësia e inovacionit, hapja e sistemeve dixhitale dhe aftësia e aleatëve për të prodhuar e luftuar së bashku po marrin një peshë gjithnjë e më të madhe.

Në këtë këndvështrim, konkurrenca e ardhshme ushtarake nuk zhvillohet vetëm në fushëbetejë. Ajo zhvillohet edhe në fabrikat e municioneve, në zinxhirët e furnizimit, në qendrat e të dhënave dhe në mënyrën se si programet kompjuterike lidhin sensorët me armët.

Argumenti qendror i Driscoll është se SHBA-ja nuk mund ta përballojë e vetme këtë transformim. Fuqia amerikane, sipas tij, do të varet nga aftësia e saj për ta kthyer rrjetin e aleancave në një sistem të integruar industrial dhe teknologjik.

Nëse kjo arrihet, avantazhi i Perëndimit nuk do të mbështetet vetëm te fakti që prodhon armët më të avancuara, por te aftësia për t’i prodhuar, përshtatur dhe zëvendësuar ato më shpejt dhe në një shkallë më të gjerë. /ForeignAffairs/