Shkruar nga Tiziano Onesti
Enciklika e parë e Leonit XIV, Magnifica Humanitas, vendoset pikërisht në këtë kontekst. Nëntitulli i saj flet për “mbrojtjen e njeriut në epokën e inteligjencës artificiale”…
Ka raste kur historia ecën me hapa të vegjël. Dhe ka raste të tjera kur ajo përshpejtohet, merr një peshë të re dhe i vendos ndërgjegjet tona përballë një udhëkryqi. E jona është një prej këtyre kohëve. Jo vetëm sepse kemi një fuqi të paprecedentë për të kuptuar, shëruar dhe organizuar, por edhe sepse kjo fuqi na detyron të shtrojmë një pyetje edhe më themelore: çfarë po bëhemi? Çfarë ideje për njerëzimin po ia lëmë trashëgim të ardhmes?
Enciklika e parë e Leonit XIV, Magnifica Humanitas, vendoset pikërisht në këtë kontekst. Nëntitulli i saj flet për “mbrojtjen e njeriut në epokën e inteligjencës artificiale”, por dokumenti është shumë më tepër sesa një tekst për inteligjencën artificiale. Ai është një gjykim mbi kulturën që prodhon teknologjinë, mbi antropologjinë që qëndron në themel të saj. Në qendër nuk është makina, por personi; jo inovacioni në vetvete, por orientimi i tij drejt së mirës së përbashkët; jo miti i progresit linear, por natyra e tij e dyfishtë.
Pikërisht për këtë arsye, Magnifica Humanitas meriton të pritet me një respekt të veçantë. Jo vetëm për autoritetin shpirtëror dhe moral të autorit të saj, por sepse u drejtohet të gjithëve – besimtarëve dhe jobesimtarëve, institucioneve, bizneseve, botës shkencore dhe politikës – duke i thirrur në një përgjegjësi më të lartë. Në këtë kuptim, enciklika shënon një kthesë historike: nuk e mbyll debatin, por e ngre atë në një nivel më të lartë; nuk e refuzon teknologjinë, por e rikthen në shërbim të njeriut.
Enciklika përdor imazhe të fuqishme. Ajo sjell përballë zgjedhjen mes një Babeli të ri, të ndërtuar mbi pushtetin e pakufizuar, kontrollin e përqendruar të të dhënave dhe algoritmeve, dhe një Jerusalemi “prej nesh”, ku liria, drejtësia dhe vëllazëria bëhen sërish parimet udhëheqëse të qeverisjes. Mbi të gjitha, ajo e përkufizon të vërtetën si një “të mirë të përbashkët”, jo si pronë të atyre që kanë më shumë pushtet apo dukshmëri, dhe bën thirrje që inteligjenca artificiale të “çarmatoset”: të çlirohet nga logjikat që e shndërrojnë në një instrument dominimi dhe përjashtimi dhe të vihet në shërbim të të gjithëve, ashtu siç është kërkuar edhe për risitë e tjera teknologjike gjatë historisë.
Këto koncepte lidhen në mënyrë të habitshme me Ekonominë e së Mirës së Përbashkët, e cila prej vitesh mbron një tezë të thjeshtë, por sfiduese: vlera e një organizate nuk matet vetëm me performancën e saj ekonomike, por me të mirën që ajo krijon për njerëzit dhe planetin. Dinjiteti njerëzor, solidariteti dhe drejtësia sociale, qëndrueshmëria mjedisore, transparenca dhe pjesëmarrja nuk janë parime etike fakultative; ato janë kritere konkrete për të vlerësuar ndikimin mbi punonjësit, furnizuesit, klientët, komunitetet, mjedisin dhe brezat e ardhshëm.
Për të kuptuar sa konkrete është kjo përputhje, mjafton të marrim si shembull një institucion të caktuar: një spital të madh pediatrik si Bambino Gesù. Aty, ku një fëmijë në gjendje të brishtë përballet me një institucion që përqendron kompetenca dhe teknologji të avancuara, çështja e Magnifica Humanitas pushon së qeni teorike. Pikërisht aty shihet nëse mbizotëron kultura e pushtetit, e përqendruar te numri i shërbimeve, shpejtësia e proceseve dhe imazhi, apo një qytetërim i kujdesit, që vendos në qendër fytyrat dhe zërat e më të vegjëlve.
Për të orientuar këtë tension, katër fjalë të lashta, por çuditërisht aktuale, mund të jenë udhërrëfyese: bukuria, koha, zhgënjimi dhe kënaqësia. Këto janë figurat alegorike që kardinali Benedetto Pamphilj vendosi në qendër të libretos së Triumfit të Kohës dhe Zhgënjimit, oratorioja e parë italiane e kompozuar nga Handel në Romë, në vitin 1707. Në atë ndjeshmëri baroke, para Iluminizmit, Bukuria thirret të zgjedhë midis joshjes së menjëhershme të Kënaqësisë dhe të vërtetës më të ashpër të Kohës dhe Zhgënjimit. Të riinterpretuara sot, në epokën e inteligjencës artificiale, këto katër figura shndërrohen në kritere të qeverisjes: ajo që e bën të dukshëm dinjitetin njerëzor, ajo që i reziston kohës, ajo që demaskon iluzionet e pushtetit dhe ajo që dallon të mirën e vërtetë nga joshja e së menjëhershmes.
Bukuria. Leoni XIV këmbëngul se njerëzimi nuk përcaktohet nga efikasiteti i tij, por nga dinjiteti i tij në marrëdhënie me tjetrin: nga trupi, kufijtë dhe brishtësia e përbashkët. Kjo ngre një pyetje themelore: a e forcon mënyra se si organizojmë punën, kujdesin dhe teknologjinë dinjitetin njerëzor apo e gërryen atë? A i bën më të dukshme fytyrat e atyre që nuk kanë forcë apo pushtet, apo i lë në hije?
Koha. Magnifica Humanitas e lidh mbrojtjen e njerëzimit me tri fusha konkrete, të vërtetën, punën dhe lirinë, duke treguar se si ato kërcënohen nga logjika e një “tashmeje” të shumëfishuar nga platformat digjitale. Disa zgjedhje shkëlqejnë në afat të shkurtër, por gërryejnë të ardhmen. Nëse do të vazhdonim për vite me radhë të merrnim vendimet që sot duken më “efikase”, çfarë do t’u linim trashëgim brezave që do të vijnë?
Zhgënjimi. Enciklika rrëzon iluzionin e neutralitetit teknologjik: algoritmet dhe platformat nuk janë mjete neutrale, sepse ato mishërojnë interesa, botëkuptime dhe hierarki vlerash. Për këtë arsye, ajo kërkon transparencë, auditime të pavarura dhe mjete juridike efektive. E njëjta logjikë përkthehet nga Ekonomia e së Mirës së Përbashkët në matrica, tregues dhe vlerësime të ndikimit. Në një spital, për shembull, kjo do të thotë të mos mjaftohesh me vetëvlerësime qetësuese, por të dëgjosh me të vërtetë familjet dhe punonjësit, duke matur edhe anët më pak të dukshme: lodhjen, pabarazitë në akses dhe kostot mjedisore.
Kënaqësia. Në kapitullin kushtuar “kulturës së pushtetit”, Magnifica Humanitas përshkruan joshjen e së menjëhershmes: premtimin e kontrollit të plotë, magjepsjen pas efikasitetit dhe tundimin për t’ua deleguar makinave vendime të pakthyeshme, madje edhe në fushën ushtarake. Kjo është logjika e Babelit: gjithçka përqendrohet në majë, në duart e një pakice. Alternativa, “qytetërimi i dashurisë”, nuk është sentimentalizëm; ajo nënkupton zgjedhjen e rrugëve më të ngadalta, më gjithëpërfshirëse dhe më pjesëmarrëse, që marrin parasysh nevojat e më të pambrojturve, edhe kur kjo kërkon të hiqet dorë nga një pjesë e pushtetit apo e konsensusit afatshkurtër.
Nga kjo ndërthurje mund të lindë një propozim shumë konkret. Çdo vendim i rëndësishëm – në politikë, ekonomi, kujdes shëndetësor apo në qeverisjen e platformave – mund t’u nënshtrohet katër pyetjeve: a e ruan apo e dëmton bukurinë e njerëzimit? Çfarë lë pas me kalimin e kohës? Cilën të vërtetë rrezikon të errësojë? A i shërben një të mire të vërtetë apo vetëm kënaqësisë së çastit?
Vetë Papa Leoni XIV e formulon qartë alternativën: ose një kulturë pushteti, ose një qytetërim dashurie. Kjo nuk është një zgjedhje abstrakte, por përbën thelbin e vendimeve tona të përditshme: në mënyrën se si projektojmë një algoritëm, hartojmë një buxhet, organizojmë një departament apo rregullojmë një treg digjital.
Një qytetërim mund të përparojë në mjetet që zotëron dhe njëkohësisht të mbetet prapa në qëllimet që ndjek. Ai mund të ketë spitale efikase, sisteme të sofistikuara të inteligjencës artificiale dhe rrjete globale komunikimi, por njëkohësisht të bëhet më indiferent, më i ashpër ndaj më të pambrojturve dhe më pak i ndjeshëm ndaj së vërtetës. Prova përfundimtare mbetet ajo që enciklika e përsërit vazhdimisht: si i trajtojmë ata që nuk mund të na japin asgjë në këmbim. Sidomos fëmijët. Pikërisht në hendekun mes brishtësisë së tyre dhe përgjigjes sonë shihet nëse inteligjenca artificiale, ekonomia dhe institucionet po ndërtojnë një Babel të ri, apo po kontribuojnë, me përpjekje, në ndërtimin e një Jerusalemi të përbashkët.
