Shkruar nga Simon Tisdall
Tre udhëheqësit që aktualisht po shkaktojnë dëmin më të madh në botë ndajnë një prirje për dhunë, një mungesë të frikshme dhembshurie dhe një vetëvlerësim të tepruar, të ndërthurur me paranojë…
Çfarë kanë të përbashkët Donald Trump, Vladimir Putin dhe Benjamin Netanyahu? Përgjigjja: një paaftësi kronike për të dalluar të drejtën nga e gabuara. Tre udhëheqësit që aktualisht po shkaktojnë dëmin më të madh në botë ndajnë një prirje për dhunë, një mungesë të frikshme dhembshurie dhe një vetëvlerësim të tepruar, të ndërthurur me paranojë. Megjithatë, tipari që i lidh më fort është refuzimi i tyre, ose paaftësia për të kuptuar, standardet themelore morale. Më keq akoma, këta burra, të paktën në jetën e tyre publike, sillen në mënyra që janë thellësisht imorale. Dhe ky është një problem për të gjithë. Sëmundja e tyre morale është ngjitëse.
Idetë për atë që, në kuptimin absolut, përbën të drejtën dhe të gabuarën kanë qenë gjithmonë objekt debati, siç e kanë treguar filozofët moralë, nga Aristoteli te Kanti. Papa Leo, udhëheqësi i Kishës Katolike, paralajmëroi së fundmi se “po jetojmë në një kohë kur po bëhet e vështirë edhe të dallojmë se çfarë është vërtet e mirë për të gjithë”. Megjithatë, shumica e njerëzve, pjesën më të madhe të kohës, ndjekin një kod moral personal që e ndajnë me të tjerët. Ekziston një pajtim i gjerë, për shembull, se është e gabuar të vrasësh, të vjedhësh, të mashtrosh dhe të gënjesh. Edhe në një epokë që duket gjithnjë e më laike, 76% e njerëzve në mbarë botën identifikoheshin me një fe në vitin 2020, një shprehje e fuqishme e moralit individual dhe kolektiv.
Rusia e Putinit lëshon qëllimisht raketa mbi Ukrainë, duke vrarë civilë. Për shumicën e njerëzve, kjo është imorale. Izraeli i Netanyahut vazhdon të kryejë gjenocid duke shënjestruar fëmijët në Gaza, thotë OKB-ja. Edhe kjo është imorale. Ndërkohë, imoraliteti që karakterizon administratën Trump nuk njeh kufij. Zëvendëspresidenti i SHBA-së, JD Vance, deklaroi javën e kaluar se skandali Watergate, që çoi në rrëzimin e presidencës së Richard Nixonit, sot nuk do të konsiderohej ndonjë çështje e madhe. Nixon komplotoi për të minuar Kushtetutën e SHBA-së, kreu veprime kriminale dhe gënjeu popullin amerikan. Por, siç nënkuptonin komentet e Vance, një sjellje e tillë është bërë normale në ditët e sotme.
Normalizimi i sjelljes imorale në ushtrimin e detyrës publike mund të jetë trashëgimia më e qëndrueshme e Trumpit. Në politikën e jashtme, kjo shtrihet nga vrasjet jashtëgjyqësore në Karaibe, te tradhtia ndaj aleatëve ukrainas dhe evropianë, e deri te afrimi me regjime që akuzohen për shkelje të të drejtave të njeriut, si ai i Pekinit. Vrasja masive e nxënësve të shkollës fillore në Minab, në fillim të luftës së paligjshme SHBA-Izrael kundër Iranit, ishte jo vetëm një dështim ushtarak, por edhe moralisht e pafalshme. Megjithatë, kjo mizori nuk është mbuluar aq sa është shpërfillur me arrogancë. Brenda vendit, emri i Trumpit është bërë sinonim i etjes për pasurim përmes kriptomonedhave, korrupsionit në nivelet më të larta dhe sjelljes së ulët morale. Por mesazhi i tij është i qartë: e gjithë kjo tashmë konsiderohet normale.
E drejta ndërkombëtare mbështetet, të paktën në teori, mbi një kod moral të veçantë dhe jopersonal. Megjithatë, kufizimet e saj anashkalohen rregullisht dhe akuzat që ajo ngre shpërfillen. Edhe kategori të tjera të detyrimit moral, si ndjenja e përgjegjësisë qytetare dhe detyrimit ndaj shoqërisë, po zbehen në një epokë të karakterizuar nga polarizimi. Ideja utilitariste e Jeremy Benthamit, sipas së cilës morali përcaktohet nga shkalla në të cilën rrit mirëqenien e përgjithshme, duket se ka humbur rëndësinë e saj. Në një realitet politik të dominuar nga miliarderë, kriminelë lufte, megakorporata, inteligjenca artificiale dhe industria e armëve, mirëqenia e njerëzve të zakonshëm mezi merret në konsideratë.
Parimet që progresistët dhe liberalët modernë i konsideronin të padiskutueshme, si toleranca dhe të drejtat e barabarta, po minohen nga nacionalistët populistë të ekstremit të djathtë, të cilëve u mungojnë parimet. Politikanët perëndimorë të zgjedhur që u bëjnë lëshime autokratëve, justifikojnë të pajustifikueshmen dhe i etiketojnë kundërshtarët e tyre si terroristë, e përshpejtojnë këtë rrëshqitje morale. Megjithatë, përgjegjësia është e përbashkët. Bashkëfajtor, potencialisht, është edhe çdo qytetar, pavarësisht pozitës së tij, që zgjedh të mos flasë.
Ku mund të gjendet udhëheqja morale në këto kohë të trazuara? Papa Leo, për shembull, po përpiqet të ofrojë një rrugëdalje. Duke folur në prill, ai e kritikoi atë që e quajti “një botë të shkatërruar nga një grusht tiranësh”, duke mos lënë asnjë dyshim në Uashington, Moskë dhe Jerusalem se kujt i referohej. Ai ka dënuar vazhdimisht tmerret e luftës dhe dështimin për të financuar luftën globale kundër varfërisë, injorancës dhe sëmundjeve. Gjithashtu, ai ka kritikuar ashpër JD Vance dhe sekretarin amerikan të Mbrojtjes, Pete Hegseth, të cilët pretendojnë një justifikim hyjnor për aktet e agresionit.
“Mjerë ata që manipulojnë fenë dhe vetë emrin e Zotit për përfitime ushtarake, ekonomike dhe politike, duke e tërhequr atë që është e shenjtë në errësirë dhe ndyrësi“, deklaroi Leo.
Leo nuk është vetëm njeri fjalësh. Ai ka edhe një plan. Gjatë drejtimit të një konsistori, një mbledhje e rrallë e të gjithë kardinalëve të Kishës Katolike, fundjavën e kaluar në Romë, ai u përpoq të forconte teorinë e “luftës së drejtë” të Shën Agustinit dhe Shën Toma Akuinit, e cila shpesh përdoret për të legjitimuar të ashtuquajturat luftëra parandaluese. Leo argumenton se lufta është moralisht e justifikueshme vetëm në rast të vetëmbrojtjes proporcionale dhe vetëm pasi të jenë shteruar të gjitha mundësitë për një zgjidhje paqësore.
“Lufta nuk është kurrë e denjë për njerëzimin dhe nuk është kurrë e bekuar nga Zoti. Lufta nuk është thjesht një konflikt mes shteteve, por buron nga një kulturë pushteti. Bota duhet të rindërtojë një kulturë bashkëpunimi“, u tha ai kardinalëve.
Kjo betejë për shpirtin e rendit të ri botëror ka tërhequr edhe udhëheqës e mendimtarë myslimanë, hebrenj dhe përfaqësues të besimeve të tjera të krishtera. Sarah Mullally, kryepeshkopja e sapokurorëzuar e Canterbury-t, bëri thirrje me vendosmëri për “rezistencë besnike” ndaj zgjerimit të pushtimit izraelit gjatë një takimi me të krishterët palestinezë në Bregun Perëndimor muajin e kaluar. Në një letër baritore, ajo shkroi se komuniteti ndërkombëtar ka një “përgjegjësi morale” për të lehtësuar vuajtjet e thella në Bregun Perëndimor dhe në Gaza dhe se koha për të vepruar është tani. Konfliktet në Lindjen e Mesme, sipas saj, janë “simptomë e një krize më të thellë politike dhe shpirtërore, një braktisjeje të së drejtës ndërkombëtare dhe një mbështetjeje gjithnjë e më të madhe te forca ushtarake”.
Nuk është e nevojshme të jesh besimtar për të vlerësuar të vërtetën, drejtësinë dhe dinjitetin njerëzor. Duke parë pas në kohë, ishin shpesh figura të së djathtës, konservatorë shoqërorë si Mary Whitehouse, ideologë të epokës së Thatcherit dhe predikues ungjillorë si Billy Graham dhe Jerry Falwell, ata që flisnin për degradimin moral dhe nevojën për rigjallërim moral. E majta e shmangte një gjuhë të tillë nga frika se mos perceptohej si gjykuese ose moralizuese. Por këto tabu të vjetra po zbehen. Pikëpamja laike po ndryshon.
Një rikthim te standardet e pranuara të sjelljes morale, si në marrëdhëniet ndërkombëtare ashtu edhe në jetën publike, është thelbësor nëse duam të shmangim përçarje, paqëndrueshmëri dhe konflikte edhe më të mëdha. Për kryeministrin e ardhshëm të Britanisë, Andy Burnham, dhe për të tjerë që synojnë të sjellin ndryshim në mbarë Evropën – si edhe për çdo qytetar – kjo po bëhet sfida qendrore e epokës sonë. Përballë çdo vendimi, politike apo plani të ri, duhet bërë një pyetje e thjeshtë: mund të jetë politikisht, ekonomikisht ose ushtarakisht i dëshirueshëm, por a është gjëja e duhur për t’u bërë? Nëse është moralisht i gabuar, nuk do të funksionojë.
Duke folur në emër të tiranëve kudo, Trump deklaroi në janar: “Morali im… është e vetmja gjë që mund të më ndalojë“. Këtu mishërohet “errësira dhe ndyrësia” për të cilat paralajmëroi Papa Leo. Për ta thënë troç, Trump është krejtësisht dhe paturpësisht imoral. Ai dhe autoritarë të tjerë nuk përpiqen të bëjnë të mirën, por ndjekin vetëm interesat e tyre egoiste. Iluzionet e tyre për një lloj plotfuqishmërie me justifikim hyjnor përbëjnë turpin përfundimtar. Shumica progresive që mbështetet te vlerat morale duhet të gjejë zërin e saj dhe t’i largojë ata./ “The Guardian”
