Shkruar nga Frank H. McCourt Jr- Politico
Kur u krijua World Wide Web, publikut iu premtua një epokë e pjesëmarrjes demokratike, një shesh digjital për mijëvjeçarin e ri. Realiteti ka rezultuar shumë më problematik: algoritme grabitqare po dëmtojnë shoqërinë civile, po shtrembërojnë të vërtetën dhe po nxisin përçarje mes qytetarëve…
Në kulmin e Luftës së Ftohtë, një burrë i quajtur Ewald-Heinrich von Kleist-Schmenzin mblodhi në Mynih ekspertët kryesorë të sigurisë nga Perëndimi. Si luftëtar i rezistencës gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe anëtar i rrethit të Stauffenbergut, që kishte tentuar të rrëzonte Hitlerin, ai kishte një qëllim të qartë: të parandalonte një Luftë të Tretë Botërore. Ai ia kushtoi pjesën tjetër të jetës nxitjes së dialogut të hapur, ndarjes së strategjive të mbrojtjes dhe uljes së tensioneve.
Nesër, ndërsa udhëheqës botërorë mblidhen sërish në Konferencën vjetore të Sigurisë në Mynih, kërcënimet me të cilat përballen nuk janë më pak të thella sesa ato të rreth 60 viteve më parë, megjithëse shumë prej tyre janë shumë më pak të dukshme.
Po, luftëra po zhvillohen në disa kontinente, aleancat po vihen në provë dhe tensionet po përshkallëzohen përtej kufijve dhe oqeaneve. Megjithatë, autori i këtij opinioni argumenton se, nëse von Kleist-Schmenzin do të ishte gjallë sot, ai do të pranonte se përplasja më me pasoja e kohës sonë mund të mos zhvillohet fare në fushëbeteja tradicionale. Ajo po zhvillohet në hapësirën digjitale, ku kontrolli mbi të dhënat personale, mbi identitetin tonë digjital, përbën burimin qendror të pushtetit dhe ndikimit në botën moderne.
Kur u krijua World Wide Web, publikut iu premtua një epokë e pjesëmarrjes demokratike, një shesh digjital për mijëvjeçarin e ri. Sipas autorit, realiteti ka rezultuar shumë më problematik: algoritme grabitqare po dëmtojnë shoqërinë civile, po shtrembërojnë të vërtetën dhe po nxisin përçarje mes qytetarëve, ndërsa një numër i vogël kompanish teknologjike dinë për përdoruesit më shumë sesa çdo agjenci inteligjence në të kaluarën.
Ai thekson se ndikimi i internetit ndihet në nivel kombëtar, ku polarizimi dhe dezinformimi po dobësojnë kohezionin shoqëror, po ndikojnë zgjedhjet dhe po tronditin rendin ndërkombëtar. Ndikimi ndihet edhe në jetën familjare, ku botë të automatizuara dhe zëra përçarës ndikojnë në shëndetin mendor dhe social të fëmijëve.
Sipas autorit, kjo situatë nuk është rastësi, por rezultat i modelit të ndërtuar nga kompanitë e mëdha teknologjike. Ai argumenton se që nga momenti kur Facebook prezantoi butonin “like”, interneti nisi të transformohej nga një burim i hapur njohurish në një sistem të optimizuar për zemërim, varësi dhe fitim, që shpërblen përçarjen dhe neglizhon të vërtetën.
Modeli i biznesit, sipas tij, është i drejtpërdrejtë: algoritmet projektohen për të kapur dhe shfrytëzuar vëmendjen e përdoruesve, jo për t’i informuar apo lidhur ata. Nga pikëpamja financiare, ky model ka rezultuar jashtëzakonisht fitimprurës. Kompanitë e mëdha teknologjike kanë grumbulluar triliona dollarë në një kohë rekord, duke akumuluar atë që autori e quan burimi më i vlefshëm në historinë njerëzore, të dhënat personale. Ai vlerëson se këto të dhëna mblidhen përmes mekanizmave të gjurmimit në shkallë të gjerë.
Me ngritjen e inteligjencës artificiale, autori thotë se të njëjtat kompani po paraqesin një narrativë të re: një kapitull të ri për internetin, shumë më të fuqishëm dhe në dukje më përfitues. Megjithatë, ai argumenton se logjika themelore mbetet e njëjtë. Sistemet e reja vazhdojnë të projektohen për të nxjerrë më shumë të dhëna, për të ushtruar më shumë kontroll dhe për të thelluar manipulimin, këtë herë në një shkallë edhe më të gjerë.
Ai paralajmëron veçanërisht për atë që quhet “agentic web”, ku sistemet autonome të inteligjencës artificiale nuk kufizohen më vetëm në interpretimin e informacionit, por marrin kompetenca për të vepruar mbi të, shpesh me mbikëqyrje minimale dhe mekanizma të pamjaftueshëm sigurie. Si shembull përmendet OpenClaw, një asistent autonom me kod të hapur, që ilustron kalimin nga konsumimi i informacionit drejt delegimit të veprimeve tek agjentë digjitalë. Sipas autorit, individët po u japin këtyre sistemeve autorizime të gjera për të ndërvepruar me sisteme të tjera në kohë reale, duke rritur rrezikun e dëmeve konkrete dhe manipulimeve të koordinuara.
Ai shton se ata që ngrenë shqetësime për këtë përqendrim pushteti dhe për rreziqet e sigurisë shpesh etiketohen si kundër progresit ose si pengesë në garën teknologjike me Kinën. Por autori shprehet qartë se, sipas tij, demokracitë nuk mund të konkurrojnë duke adoptuar modele autoritare të algoritmeve, pushtetit të centralizuar dhe mbikëqyrjes masive.
Për të ndryshuar këtë realitet, ai propozon ndërtimin e sistemeve alternative që respektojnë të drejtat individuale, u rikthejnë qytetarëve pronësinë dhe kontrollin mbi të dhënat personale dhe përputhen me parimet demokratike. Teknologjitë që formësojnë jetën e përditshme, sipas tij, duhet të projektohen për të mbrojtur qytetarët dhe jo për t’i ekspozuar ata ndaj rreziqeve.
Autori thekson se një teknologji e tillë tashmë po zhvillohet. Sipas tij, teknologë, universitete, kompani dhe qeveri në mbarë botën po punojnë për të krijuar një paradigmë të re për inteligjencën artificiale: sisteme me kod të hapur, transparente dhe të mbikëqyrura nga sektori publik dhe shoqëria civile. Organizata e tij, Project Liberty, paraqitet si pjesë e kësaj përpjekjeje, e bazuar në bindjen se inteligjenca artificiale mund dhe duhet të ndërtohet në harmoni me vlerat themelore demokratike.
Në këtë vizion, arkitektura e re e AI-së synon zhvillimin njerëzor, u jep individëve zë në mënyrën si funksionojnë platformat, zgjedhje reale mbi përdorimin e të dhënave dhe pjesëmarrje në vlerën ekonomike që krijohet në internet. Kjo arkitekturë, sipas autorit, duhet të shoqërohet me politika dhe mekanizma qeverisjeje që mbrojnë demokracinë, lirinë dhe besimin publik.
Në përfundim, ai u bën thirrje udhëheqësve botërorë që, ndërsa mblidhen në Mynih, të ndërtojnë një bazë më të fortë për zhvillimin e inteligjencës artificiale, duke integruar vlerat demokratike dhe duke mbrojtur brezat e ardhshëm në atë që ai e cilëson si fronti i ri i betejës për demokracinë.
