Lajme

Ëndrra e rrezikshme e Erdoganit, çfarë fshihet pas lojës së madhe

Shkruar nga Meliha Benli Altunishik

Ankaraja ka rikthyer ndikimin e saj në rajon, por ambicia për të ndërtuar një rend të ri sigurie përmes aleancave ushtarake mund ta përfshijë në konflikte që tejkalojnë interesat dhe kapacitetet e saj strategjike…

Që nga sulmi i Hamasit ndaj Izraelit më 7 tetor 2023, Lindja e Mesme ka hyrë në një periudhë ndryshimesh të thella që po riformësojnë marrëdhëniet ndërmjet fuqive rajonale. Luftërat në Gazë, Iran dhe Gjirin Persik kanë tronditur rendin që Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe kishin kërkuar të ndërtonin përmes bashkëpunimit ekonomik dhe normalizimit të marrëdhënieve me rivalët e tyre. Në vend të një sistemi më të qëndrueshëm, rajoni po përballet me pasiguri të reja, rivalitete ushtarake dhe përpjekje të njëkohshme për të mbushur hapësirën e krijuar nga dobësimi i ekuilibrave të mëparshëm.

Turqia është ndër vendet që po përpiqen të përfitojnë nga kjo situatë. Pas një periudhe të gjatë izolimi diplomatik, Ankaraja ka rikthyer një pjesë të konsiderueshme të ndikimit të saj. Mbështetja amerikane për politikat turke në Siri, afrimi me fuqitë kryesore arabe dhe përpjekjet për t’i dhënë fund konfliktit me Partinë e Punëtorëve të Kurdistanit (PKK) kanë përmirësuar pozicionin e saj strategjik. Megjithatë, rikthimi i Turqisë si një fuqi e rëndësishme rajonale nuk do të thotë se ajo mund të përcaktojë e vetme rendin e ardhshëm të Lindjes së Mesme. Përkundrazi, mendoj se ambicia për të ndërtuar një arkitekturë të re sigurie sipas interesave të Ankarasë mund të prodhojë më shumë kundërshtime sesa stabilitet.

Turqia është përballur edhe më parë me kufijtë e ambicieve të saj rajonale. Gjatë kryengritjeve arabe të fillimit të viteve 2010, qeveria e Partisë për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP) besonte se ndryshimet politike do të sillnin në pushtet forca të afërta me Vëllazërinë Myslimane, duke krijuar një mjedis të favorshëm për zgjerimin e ndikimit turk. Por rrëzimi i presidentit egjiptian Mohamed Morsi në vitin 2013 dhe mbijetesa e regjimit të Bashar al-Assadit në Siri për më shumë se një dekadë i dobësuan këto pritshmëri. Egjipti, Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe kundërshtuan politikat e Ankarasë dhe u përfshinë në rivalitete me të në Libi, Somali, Siri dhe zona të tjera.

Kjo përvojë tregoi se ndikimi politik dhe ushtarak nuk mjafton për të orientuar zhvillimet e një rajoni ku interesat e fuqive të ndryshme përplasen vazhdimisht. Megjithatë, zhvillimet pas tetorit 2023 i kanë dhënë Turqisë një mundësi të re. Më e rëndësishmja ishte rënia e regjimit të Assadit në dhjetor 2024. Për vite me radhë, Ankaraja kishte mbështetur opozitën siriane dhe kishte investuar burime të konsiderueshme për ndryshimin e pushtetit në Damask. Në një moment kur edhe vetë Turqia kishte filluar të shqyrtonte normalizimin e marrëdhënieve me Assadin, rrëzimi i tij ndryshoi rrënjësisht pozicionin turk, duke i dhënë Ankarasë një ndikim në Siri që nuk e kishte pasur prej më shumë se një dekade.

Por ky sukses ka sjellë edhe rreziqe. Zgjerimi i pranisë turke në Siri ka shtuar shqetësimet e Izraelit, i cili e sheh ndikimin ushtarak të Ankarasë si një kërcënim të mundshëm për sigurinë e tij. Marrëdhëniet ndërmjet dy vendeve, tashmë të tensionuara nga kritikat e ashpra të presidentit Recep Tayyip Erdoğan ndaj politikave izraelite në Gazë, janë përkeqësuar më tej. Sulmet izraelite ndaj objektivave siriane pranë pozicioneve turke kanë krijuar rrezikun e një përplasjeje të drejtpërdrejtë. Në një mjedis kaq të militarizuar, edhe një llogaritje e gabuar mund të shkaktojë një përshkallëzim që asnjëra palë nuk e synon.

Lufta e Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit kundër Iranit ka krijuar një situatë po aq të ndërlikuar për Ankaranë. Dobësimi i ndikimit iranian në Siri dhe mundësia për të kufizuar praninë e Teheranit në Irak përputhen me interesat turke. Turqia gjithashtu nuk dëshiron që Irani të zotërojë armë bërthamore dhe të ndryshojë ekuilibrin rajonal të fuqisë. Por një kolaps i regjimit iranian mund të shkaktojë paqëndrueshmëri përgjatë kufirit lindor të Turqisë, ndërsa mbijetesa e tij pas luftës mund ta nxisë Teheranin të ndjekë një politikë edhe më të ashpër. Kështu, zhvillimet që dobësojnë rivalët e Ankarasë nuk e bëjnë domosdoshmërisht Turqinë më të sigurt.

Për t’iu përgjigjur këtyre ndryshimeve, Erdogan ka ndjekur një strategji që mbështetet në afrimin me Uashingtonin, normalizimin e marrëdhënieve me fuqitë arabe dhe përpjekjen për të zgjidhur konfliktin e brendshëm me PKK-në. Marrëdhëniet e tij me presidentin amerikan Donald Trump kanë ndihmuar në sigurimin e mbështetjes për rolin e zgjeruar turk në Siri. Turqia mori pjesë në përpjekjet diplomatike për marrëveshjen e armëpushimit ndërmjet Izraelit dhe Hamasit në tetor 2025 dhe Erdoğan pranoi ftesën për t’u bërë pjesë e Bordit të Paqes për rindërtimin e Gazës. Ankaraja ka luajtur gjithashtu rol ndërmjetësues ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Iranit.

Këto zhvillime tregojnë se Uashingtoni e njeh rëndësinë strategjike të Turqisë, por edhe se mbështetja amerikane ka kufij të qartë. Në samitin e Bordit të Paqes, në shkurt 2026, Turqia nuk u përfshi në planet për dislokimin e forcave ndërkombëtare dhe trajnimin e policisë në Gazë. Kundërshtimi izraelit ndaj një pranie ushtarake turke në territorin palestinez mbeti vendimtar. Edhe në Siri, mbështetja e administratës Trump nuk i ka penguar sulmet izraelite pranë pozicioneve turke. Ankaraja mund ta përdorë marrëdhënien me Uashingtonin për të zgjeruar hapësirën e saj diplomatike, por nuk mund të mbështetet tek ajo për të kapërcyer çdo kundërshtim rajonal.

Aleancat ushtarake dhe kufijtë e ambicieve turke

Përpjekjet e Turqisë për të normalizuar marrëdhëniet me fuqitë arabe kanë dhënë rezultate të përziera. Rivendosja e lidhjeve me Arabinë Saudite, Egjiptin dhe vende të tjera është në interesin e Ankarasë, por kalimi nga bashkëpunimi diplomatik te angazhimet formale ushtarake krijon rreziqe të reja. Shembulli më i qartë është Aleanca e Mbrojtjes së Mekës, marrëveshja e sigurisë që Turqia, Arabia Saudite dhe Pakistani nënshkruan në gusht.

Marrëveshja synon të institucionalizojë bashkëpunimin ndërmjet tri vendeve dhe të forcojë kapacitetet e tyre të përbashkëta të mbrojtjes. Trump e mbështeti publikisht këtë nismë, ndërsa Ankaraja ka këmbëngulur se aleanca nuk drejtohet kundër ndonjë shteti të caktuar. Turqia ka sugjeruar madje se në të ardhmen mund t’i bashkohen edhe Egjipti, Siria ose Irani. Megjithatë, qëllimet e deklaruara të një aleance nuk përcaktojnë domosdoshmërisht mënyrën se si e perceptojnë atë vendet e tjera. Irani, Izraeli dhe Houthit mund ta shohin marrëveshjen si kërcënim dhe të ndërmarrin veprime për të vënë në provë qëndrueshmërinë e saj.

Ky është problemi themelor i përpjekjeve për të ndërtuar siguri përmes blloqeve të kufizuara në Lindjen e Mesme. Kur një grup shtetesh forcon bashkëpunimin ushtarak, vendet që mbeten jashtë tij shpesh ndihen më të pasigurta dhe kërkojnë mënyra për të kundërbalancuar fuqinë e re. Në vend që të zvogëlojnë rivalitetet, aleanca të tilla mund t’i thellojnë ato. Asnjë vend i rajonit, përfshirë Turqinë, nuk zotëron fuqinë e nevojshme për të imponuar një rend sigurie që të tjerët do ta pranonin pa kundërshtim.

Për Ankaranë ekziston edhe një rrezik më i drejtpërdrejtë: përfshirja në luftërat e partnerëve të saj. Parlamenti turk e ka ratifikuar marrëveshjen e Mekës, ndërsa përshkallëzimi i sulmeve të Houthive ndaj Arabisë Saudite ka shtuar kërkesat e Riadit për mbështetje në mbrojtjen ajrore dhe sigurinë territoriale. Të tria vendet kanë rënë dakord të përgatisin forca për dislokim të shpejtë. Qeveria turke ka deklaruar se kontributi i saj do të kufizohet te parandalimi, shkëmbimi i informacionit të inteligjencës dhe bashkëpunimi në industrinë e mbrojtjes, por angazhimet e sigurisë mund të krijojnë detyrime politike që shkojnë përtej synimeve fillestare.

Dërgimi i trupave turke në Arabinë Saudite do të kërkonte miratim të veçantë parlamentar. Megjithatë, edhe një dislokim i kufizuar mund ta përfshijë Turqinë në një konflikt më të gjerë. Një angazhim i tillë do të ishte veçanërisht problematik për një vend që duhet të menaxhojë njëkohësisht sigurinë e kufijve të tij, marrëdhëniet me Sirinë, rivalitetin me Izraelin dhe pasojat e luftës në Iran.

Lindja e Mesme ka nevojë për një arkitekturë rajonale sigurie, por nuk besoj se ajo mund të ndërtohet përmes aleancave që i ndajnë shtetet në blloqe rivale. Një kuadër më gjithëpërfshirës bashkëpunimi, i hapur për të gjitha vendet dhe i mbështetur te angazhimet për mospërdorimin e forcës, do të ofronte një alternativë më të qëndrueshme sesa marrëveshjet e mbrojtjes së ndërsjellë. Vështirësia qëndron te mungesa e besimit ndërmjet qeverive të rajonit.

Për ta kapërcyer këtë pengesë, Shtetet e Bashkuara duhet të luajnë një rol më konstruktiv. Mbështetja për aleancat e reja, pa marrë parasysh pasojat e tyre për rivalët rajonalë, nuk mjafton. Po kështu, presioni për normalizimin e marrëdhënieve me Izraelin, pa kërkuar ndryshime përkatëse në politikat izraelite, nuk mund të krijojë një ekuilibër të qëndrueshëm. Uashingtoni, ndoshta në bashkëpunim me Pekinin, duhet të nxisë masa konkrete për ndërtimin e besimit ndërmjet vendeve si Irani dhe Arabia Saudite. Pa një përpjekje të tillë, blloqet e reja të sigurisë ka të ngjarë të shtojnë paqëndrueshmërinë.

Fuqia e Turqisë qëndron më pranë kufijve të saj

Në vend që të përpiqet të përcaktojë rendin e gjithë Lindjes së Mesme, Turqia do të përfitonte më shumë duke u përqendruar te çështjet ku ka interesa të drejtpërdrejta dhe kapacitete reale për të ndikuar në zhvillime. Procesi i paqes me PKK-në dhe stabilizimi i Sirisë janë dy shembuj të rëndësishëm.

Që nga shkurti 2025, kur udhëheqësi i burgosur i PKK-së, Abdullah Öcalan, i bëri thirrje organizatës të çarmatosej, procesi ka përparuar ngadalë, por ka prodhuar rezultate konkrete. Në maj 2025, PKK-ja njoftoi shpërbërjen e saj. Ndërkohë, në Siri ka nisur integrimi i forcave kurde në ushtrinë shtetërore, ndërsa komandanti Mazloum Abdi u emërua këshilltar presidencial në gusht.

Tranzicioni politik sirian mbetet i brishtë dhe afrimi ndërmjet Damaskut dhe forcave kurde në verilindje të vendit mund t’i detyrohet po aq presionit amerikan sa edhe përpjekjeve turke për paqe me PKK-në. Megjithatë, integrimi i forcave kurde në shtetin sirian mund të zvogëlojë një nga shqetësimet kryesore të sigurisë së Ankarasë: ekzistencën e një strukture autonome dhe të armatosur kurde përgjatë kufirit të saj jugor.

Turqia ka mundësi konkrete për ta mbështetur këtë proces. Marrëdhëniet e ngushta të sigurisë dhe ekonomike me Damaskun, bashkëpunimi me Uashingtonin dhe reformat politike e ligjore brenda vendit mund të ndihmojnë në konsolidimin e paqes me PKK-në dhe stabilizimin e Sirisë. Ndryshe nga përpjekjet për të imponuar një rend rajonal, këtu Ankaraja ka një lidhje të qartë ndërmjet objektivave që kërkon të arrijë dhe mjeteve që zotëron.

Përvoja e mëparshme e politikës së jashtme turke mbështet një qasje të tillë. Në dekadën e parë të shekullit XXI, Ankaraja ndërtoi ndikim të konsiderueshëm duke ndërmjetësuar ndërmjet Sirisë dhe Izraelit, si dhe ndërmjet fraksioneve palestineze. Ajo zgjeroi marrëdhëniet ekonomike me vendet e Levantit dhe mbështeti projekte për lidhjen e infrastrukturës energjetike dhe të transportit. Fuqia ushtarake dha rezultate më të qarta kur Turqia e përdori për objektiva të përcaktuara, veçanërisht për sigurinë e kufirit me Sirinë.

Kjo përvojë sugjeron një formulë më të qëndrueshme: diplomaci dhe bashkëpunim ekonomik për zgjerimin e ndikimit, të kombinuara me përdorim të kufizuar të forcës për mbrojtjen e interesave themelore. Angazhimet e gjera dhe të papërcaktuara ushtarake, përkundrazi, mund ta përfshijnë Turqinë në konflikte pa e bërë më të sigurt.

Një politikë e tillë nuk do të nënkuptonte tërheqje nga Lindja e Mesme. Ajo do të kërkonte përcaktimin e përparësive dhe planifikimin afatgjatë. Konsolidimi i procesit të paqes me kurdët, ruajtja e angazhimit amerikan për stabilizimin e Sirisë, shmangia e një përplasjeje me Izraelin dhe forcimi i marrëdhënieve me qeverinë irakiane në Bagdad dhe Qeverinë Rajonale të Kurdistanit janë objektiva që lidhen drejtpërdrejt me sigurinë turke.

Në të njëjtën kohë, Ankaraja mund të vazhdojë të shfrytëzojë përvojën e saj në ndërmjetësimin diplomatik dhe të zgjerojë ndikimin ekonomik përmes projekteve rajonale. Korridori i Zhvillimit Irak–Evropë dhe rrjeti i propozuar i tubacioneve që do të lidhte vendet e Gjirit me Jordaninë, Sirinë dhe Turqinë mund të krijojnë lidhje të reja tregtare dhe energjetike. Edhe bashkëpunimi i sigurisë me vendet e Gjirit mund të mbetet pjesë e kësaj strategjie, për sa kohë që nuk e detyron Turqinë të marrë përsipër angazhime ushtarake të pakufizuara.

Sigurisht, përshkallëzimi i luftërave dhe forcimi i blloqeve rivale mund ta bëjnë më të vështirë ruajtjen e një politike të tillë. Turqia nuk mund të qëndrojë e shkëputur nga konfliktet e një rajoni me të cilin lidhet drejtpërdrejt përmes gjeografisë, sigurisë dhe ekonomisë. Por pjesëmarrja aktive në politikën rajonale nuk duhet të ngatërrohet me përpjekjen për të marrë përgjegjësi për sigurinë e të gjithë Lindjes së Mesme.

Ankaraja ka arritur të rikthejë ndikimin e saj, por tani duhet të vendosë se si do ta përdorë atë. Përpjekja për të ndërtuar një rend rajonal përmes aleancave ushtarake mund të dobësojë pikërisht përfitimet që Turqia ka siguruar gjatë viteve të fundit. Një strategji që përqendrohet te stabiliteti i fqinjëve, siguria e kufijve, diplomacia dhe lidhjet ekonomike ka më shumë mundësi të prodhojë rezultate afatgjata.

Në fund, mendoj se kontributi më i rëndësishëm që Turqia mund të japë për stabilitetin e Lindjes së Mesme nuk qëndron te përpjekja për ta drejtuar rajonin, por te aftësia për të përcaktuar kufijtë e angazhimit të saj. Në një mjedis ku asnjë fuqi nuk mund të imponojë e vetme rendin e sigurisë, ndikimi i qëndrueshëm kërkon jo vetëm aftësinë për të vepruar, por edhe gjykimin për të shmangur konfliktet që nuk mund t’i kontrollosh. / Foreign Affairs/

3sgIgLJ.png