Ajo që nisi si një protestë kundër zhvillimit në Zvërnec është shndërruar në një lëvizje qytetare me kërkesa politike. Ndërsa demonstratat mbushin muajin, protestuesit nuk kundërshtojnë më vetëm projektin e Jared Kushnerit, por akuzojnë qeverinë se ka ndërtuar një sistem që favorizon interesat private në dëm të interesit publik.
Jared Kushner dhe Ivanka Trump janë fytyrat e njohura të projektit në Sazan, ishullin e vogël shqiptar të mbushur me bunkerë ushtarakë të epokës komuniste, ku tani po bëhen plane për të ndërtuar një vendpushim ultra-luksoz. Por prapa skenave, shumë figura të tjera me interesa të ndërthurura janë në punë. Emra vazhdojnë të shfaqen, figura lënë gjurmë pa u shfaqur kurrë qartë në skenë. Ata veprojnë në hije, ndërsa aleanca Kushner-Trump tërheq vëmendjen e medias dhe demonstratat që vazhdojnë të përshkojnë Shqipërinë.
Për më shumë se një muaj, shqiptarët kanë dalë në rrugë për të protestuar, duke brohoritur se vendi i tyre nuk është në shitje. Demonstratat janë bërë vetëm më të mëdha, ditë pas dite. E gjitha filloi në rajonin e Vlorës, pranë Lagunës së Nartës, kur u ngritën gardhet për të kufizuar vendet e ndërtimit në Zvërnec dhe mbërritën buldozerët, gati për të ndërtuar hotele dhe apartamente për turistët. Pastaj protestat u përhapën edhe në Tiranë, duke zgjeruar fushëveprimin e tyre. Tani, ata që dalin në rrugë nuk kërkojnë më thjesht ndalimin e shitjes së një rezervati natyror për fitimet e investitorëve të huaj, por po vënë në dyshim edhe të gjithë sistemin që shtroi një qilim të kuq për Kushnerin dhe bashkëpunëtorët e tij. Ata akuzojnë qeverinë e Edi Ramës, kryeministër për më shumë se një dekadë, se po lejon veten të korruptohet, se po ndryshon ligjet posaçërisht për të lejuar kompanitë e huaja të përfitojnë.
Historia e Revolucionit të Flamingove nuk ka të bëjë vetëm me Sazanin, as vetëm me Shqipërinë. Ajo ka të bëjë me një botë të re, ku ndërthuren politika dhe çështjet ekonomike, ku ndërthuren interesat publike dhe fitimet private. Mediat ndërkombëtare shpesh e kanë portretizuar këtë histori “thjesht” si një protestë mjedisore, një lloj Davidi dhe Goliathi modern: nga njëra anë, mijëra shqiptarë që mbrojnë tokën e tyre, një rezervat natyror të virgjër që ofron strehim për qindra specie (përfshirë flamingot, të cilët janë bërë simbol i protestave); nga ana tjetër, klani i plotfuqishëm Kushner-Trump, me projektin e tij prej 1.5 miliardë eurosh për të ndërtuar pushime ëndrrash për super të pasurit. Por të ndalesh te kjo histori do të thoshte të humbasësh një pjesë të kësaj historie.
Një muaj demonstrata
“Nuk po ndodh vetëm në Zvërnec. Që kur ligji për mbrojtjen e mjedisit u ndryshua në vitin 2024, hotelet me pesë yje mund të ndërtohen në çdo zonë të mbrojtur”, më shpjegon Denisa Kasa, një aktiviste e PPNEA-s, organizatës kryesore mjedisore në Shqipëri. “Zvërneci është rasti që ka tërhequr më shumë vëmendje, duke pasur parasysh emrat e përfshirë dhe shkallën e projektit, por disa njerëz po protestojnë në Rrjoll dhe Dukagjin, në veri. Duhet të ketë edhe projekte të tjera në jug. Unë përdor kushtëzimin sepse nuk kemi konfirmim; qeveria shpesh nuk publikon dokumente zyrtare, duke dhënë leje nën tavolinë dhe më pas duke lejuar fillimin e ndërtimit. Por në disa raste, organizatat kanë rrjedhur dokumente dhe aty filluan demonstratat”, shprehet ajo.
PPNEA ishte ndër organizatat e para që organizoi protesta në zonën e lagunës së Vlorës dhe Nartës kur u ngritën gardhet.
Protestat tani përfshijnë të gjithë sistemin: ato po kërkojnë dorëheqjen e Ramës, por as nuk identifikohen me opozitën. Është diçka krejtësisht e re dhe nuk është rastësi që, për herë të parë, brezi i lindur pas rënies së regjimit komunist është i pranishëm në rrugë.
Detjon Begaj, një këshilltar bashkiak në Bolonjë me origjinë nga zona e Vlorës, më thotë se lëvizja e Revolucionit Flamingo është transversale; ka shumë të rinj në rrugë, por edhe familje dhe fëmijë. Nuk ka udhëheqje, nuk ka flamuj partiakë: “Unë besoj se kjo risi është ajo që e ka vënë qeverinë e Ramës në vështirësi, pasi është mësuar me lloje të tjera protestash, ato në të cilat njerëzit organizohen dhe hedhin kokteje Molotov në Parlament. Kjo lëvizje përdor një gjuhë krejtësisht të ndryshme: është një protestë e vërtetë masive, një lëvizje popullore që Rama nuk di si ta menaxhojë”.
Për Arbër Agalliun, një gazetar shqiptar që u bë italian i natyralizuar, sheshet shprehin një pakënaqësi të përgjithshme me politikën në tërësi: “Nga njëra anë, ky është një burim force. Është hera e parë që nga protestat studentore që çuan në rënien e regjimit komunist më shumë se tridhjetë vjet më parë, që kemi parë një mobilizim kaq të gjerë pa asnjë parti politike pas tij. Por në të njëjtën kohë, nëse lëvizja nuk është e strukturuar, ajo rrezikon të ekspozohet ndaj shfrytëzimit dhe brishtësisë. Në vend të kësaj, ajo mund të përgatitet për zgjedhjet e vitit 2029, të cilat do të ishin një sfidë shumë interesante“.
Për Agalliun, protestat lindën për arsye shumë konkrete – mbrojtja e mjedisit dhe rreziku që banorët e lagunës së Nartës të mos ishin më kurrë në gjendje të shkelnin në tokat që i kanë banuar për breza, të transformuara në një kantier ndërtimi dhe më pas në hotele dhe apartamente të arritshme vetëm për super të pasurit – por thelbi i çështjes mbetet politik. Kjo histori flet për një rend të ri botëror që shkon shumë përtej Sazanit dhe Shqipërisë. Është një rend në të cilin pozicionet politike mund të përdoren për përfitime private. Në të cilin interesat personale mund të ndiqen ndërsa mbajnë në duart e tyre fatin e komuniteteve dhe kombeve të tëra.
Ngritja e Jared Kushner
Për javë të tëra, emri i Jared Kushner ka qenë përsëri në lajme për shkak të projektit të tij në Shqipëri. Kushner nuk është vetëm dhëndri i Donald Trump. Ai është një nga figurat më me ndikim në Shtëpinë e Bardhë. Duke filluar si këshilltar i lartë, ai u bë i dërguari i paqes i presidentit, njeriu i dërguar për të zgjidhur luftërat dhe krizat diplomatike në të gjithë botën, nga Ukraina në Gaza. I lindur në vitin 1981, Kushner lindi në një familje të pasur aktive në pasuri të paluajtshme, të njëjtën fushë si vjehrri i tij i ardhshëm. I diplomuar në Harvard dhe Universitetin e Nju Jorkut, Kushner hyri menjëherë në biznesin familjar, duke u bërë CEO i Kushner Companies dhe duke zgjeruar perandorinë e pasurive të paluajtshme. Pas fitores së Trump në vitin 2016 (shtatë vjet më parë, ai ishte martuar me vajzën e tij Ivanka), ai iu bashkua administratës si këshilltar, pavarësisht se nuk kishte përvojë të mëparshme qeveritare.
Ai hap rrugën e tij dhe, mbi të gjitha, e rrethon veten me njerëz që do t’i jenë të dobishëm në vitet që do të vijnë. Njëri prej tyre është Richard Grenell, Drejtor i Inteligjencës Kombëtare nën Trump, por edhe Ambasadori i SHBA-së në Gjermani dhe i dërguari special i presidentit për negociatat Serbi-Kosovë midis viteve 2019 dhe 2021. Një njeri që nuk i ka fshehur kurrë interesat e tij në Ballkan, një botë në të cilën lidhjet e krijuara përmes pozicioneve politike mund të përkthehen lehtësisht në përfitime personale.
Thuhet se vetë Grenell ka folur me Kushnerin rreth mundësive të ndryshme për investime në pasuri të paluajtshme dhe e ka prezantuar atë me rrethet e duhura, të frekuentuara nga njerëz që mund ta ndihmonin me projektet e tij. Richard Grenell shpesh shoqëronte Jared Kushnerin dhe Ivanka Trumpin në Shqipëri, dhe gjithashtu takohej me Edi Ramën. Ai jepte shpesh intervista për mediat shqiptare, në të cilat përshkruante se si po kërkonte mundësi investimi përgjatë bregdetit shqiptar. Por kjo nuk është e gjitha.
Investimi fillestar Kushner-Trump në resortin e Sazanit është 1.6 miliardë dollarë, por plani, i cili përfshin edhe ndërtimin e apartamenteve në Lagunën e Nartës, vlerësohet të jetë deri në 4 miliardë dollarë. Dhe sipas Zvërnec South Adriatic Development, kompanisë përgjegjëse për zbatimin e projektit, kjo mund të rrisë PBB-në e Shqipërisë me 3% ose 4% gjatë pesë viteve të ardhshme.
Artur Shehu dhe hetimi i SPAK
Dy emra të tjerë kanë dalë në këtë aferë: Artur Shehu dhe Redi Struga. Të dy janë përfshirë në hetimin e SPAK-ut, prokurorisë speciale të Shqipërisë që heton korrupsionin në vend. Hetimi përqendrohet kryesisht në tre çështje: ndryshimet në ligjin për mbrojtjen e mjedisit, ligjin për investimet strategjike dhe mosmarrëveshjet mbi pronësinë e tokës së prekur nga projekti. Në këtë rast, të gjithë janë të lidhur dhe, sipas disave, mund të fshehin një skemë pastrimi parash që përfshin Shehun dhe Strugën.
Amendamenti i vitit 2024 në ligjin për mbrojtjen e rezervave natyrore i ka hapur derën investimeve nga Affinity Partners. Statusi i investitorit strategjik i dhënë Atlantic Incubation Partners (një kompani e lidhur me fondin) sjell avantazhe të konsiderueshme: asnjë taksë gjatë ndërtimit dhe shteti mbulon të gjithë infrastrukturën e nevojshme për projektin, nga energjia elektrike te mbeturinat. Kjo vlen për të gjitha investimet mbi 15 milionë euro, shpjegon Marzio Mian në Guardian, falë një rregulloreje të vitit 2015. Duke pasur parasysh kushte kaq të favorshme, nuk është e vështirë të kuptohet pse Kushner ishte kaq i interesuar në një cep të botës që zakonisht merr pak konsideratë nga investitorët amerikanë.
Elementi i tretë, pasiguria rreth pronësisë së tokës, është ai që përfshin Shehun dhe Strugën, të dy sipërmarrës shqiptarë. I pari ka jetuar në Shtetet e Bashkuara për një kohë të gjatë dhe, sipas disa hetimeve, ka lidhje me qarqet e krimit të organizuar shqiptar. I dyti është emri që shfaqet në krye të disa kompanive të përfshira në këtë transaksion, duke përfshirë Albania Land Development dhe South Adriatic Development. Problemi është se njëra duket të jetë shitësi i tokës në Zvërnec, tjetra blerësi. Dhe në afatin e shkurtër kohor të shitjes, çmimi i tokës me sa duket është rritur ndjeshëm: një truall toke që ishte vlerësuar në 5.5 milionë euro në vjeshtën e vitit 2025 u shit për 122 milionë euro në pranverën e vitit 2026 – plot 22 herë më shumë se vlera e saj fillestare.
Dhe këtu hyn në lojë Shehu. Sepse toka ishte regjistruar si pronë e tij. Me origjinë nga Vlora, Shehu ka qenë në mosmarrëveshje me familje të ndryshme vendase për shumë vite mbi pronësinë e kësaj toke. Kjo nuk është një situatë krejtësisht atipike në Shqipëri: për dekada të tëra, vendi ishte nën një diktaturë komuniste që eliminoi të drejtat e pronës private. Prandaj, në fillim të viteve 1990, kur Shqipëria përqafoi demokracinë dhe kapitalizmin, lindën beteja ligjore mbi pronësinë e shtëpive dhe tokës. Sipas SPAK, Shehu mund të ketë korruptuar një gjyqtar për të falsifikuar dokumentet e pronësisë për tokën, e cila më pas iu shit Albania Land Development me çmime të tepruara për të ndërtuar resorte dhe apartamente luksoze.
Shkurt, hetuesit duan të hedhin dritë mbi transaksionet që përfshijnë këto toka. Nga njëra anë, ka mungesë transparence në lidhje me pronësinë dhe kostot, të cilat të dyja mund të jenë shtrembëruar si pjesë e një skeme komplekse pastrimi parash. Nga ana tjetër, duket se mekanizma të caktuar u përshpejtuan në mënyrë të ngathët, pavarësisht dinamikës së panumërt të errët të kësaj historie, për të lehtësuar investimet miliarda dollarëshe, të cilat ka të ngjarë të kenë qenë joshëse për shumë njerëz.
Precedenti në Serbi: Si dështoi projekti i parë ballkanik i Kushnerit
Kjo nuk është hera e parë që projekti i Kushnerit në Ballkan është penguar nga hetimet. Në vitin 2024, ai donte gjithashtu të ndërtonte një lloj Kulle Trump në Beograd, Serbi. Më konkretisht, një Hotel Ndërkombëtar Trump, i cili do të ishte ndërtuar në vendin e një prej ndërtesave më ikonike të qytetit, ose të paktën një pjese të historisë së tij: Ndërtesa e Shtabit të Përgjithshëm, Generalštab. Një ndërtesë që shërbeu si seli e Ushtrisë Popullore Jugosllave dhe u dëmtua rëndë nga bombardimet e NATO-s në vitin 1999, një sulm i kryer nga avionë luftarakë amerikanë. Ndërtesa mbeti kryesisht në rrënoja, megjithëse një pjesë ende strehon disa zyra të Ministrisë së Mbrojtjes së Serbisë. Shkurt, një ndërtesë me vlerë të konsiderueshme simbolike dhe konsiderohet një vend i trashëgimisë historike dhe kulturore. Kjo nuk është thjesht një figurë e të folurit: ndërtesa ishte e listuar në Regjistrin Qendror të Trashëgimisë Kulturore, të paktën deri në vitin 2024.
Atë vit, qeveria u përpoq ta hiqte Generalštab nga regjistri, një detaj që i ndërlikoi ambiciet e Kushnerit për pasuri të paluajtshme, me qëllim që të lehtësonte fillimin e ndërtimit. Por Prokuroria Serbe ndërhyri dhe hapi një hetim që rezultoi në padinë e Ministrit të Kulturës Nikola Selakovic, së bashku me tre të tjerë, për abuzim me pushtetin dhe falsifikim dokumentesh. Dokumentet që i hoqën statusin e pronës së mbrojtur të Generalštab, për të qenë të saktë. Aleksandar Vučić, presidenti serb i cili e priti Kushnerin disa herë në Beograd, argumentoi se projekti mund të ishte një mënyrë për të lënë pas të kaluarën dhe për të nisur një epokë të re në marrëdhëniet midis Serbisë dhe Shteteve të Bashkuara. Hetimi i Prokurorisë ndryshoi gjithçka, pavarësisht përpjekjeve të qeverisë për të ecur përpara me projektin. Kushner, i cili me Affinity Partners kishte siguruar një kontratë qiraje 99-vjeçare për të rindërtuar zonën ku do të ndërtohej Hoteli Trump, vendosi të tërhiqej. Dhe ta anulonte projektin.
Shkurt, qoftë trashëgimi historike në Serbi apo një rezervat natyror i mbrojtur në Shqipëri, pavarësisht nëse Kushner ishte në dijeni të kësaj apo jo, në të dyja rastet duket se ka një përpjekje për të shkuar përtej ligjit duke mbrojtur një aset – kulturën ose mjedisin – për të favorizuar interesa specifike ekonomike dhe investime private. Kjo është arsyeja pse protestuesit, në Tiranë dhe në të gjithë vendin, vazhdojnë të dalin në rrugë për të bërë të qartë një gjë: “Shqipëria nuk është në shitje”.
