Shkruar nga Farhad Ibrahimov
Pakti i ri i mbrojtjes mes Turqisë, Arabisë Saudite dhe Pakistanit ndryshon ekuilibrat rajonalë. Një luftë e drejtpërdrejtë turko-izraelite mbetet pak e mundshme, por Siria dhe Mesdheu Lindor po shfaqen si zonat ku një incident mund të shkaktojë përshkallëzim
Në një intervistë të fundit, presidenti turk Recep Tayyip Erdogan, i pyetur për qëndrimin agresiv të politikanëve izraelitë ndaj Turqisë, deklaroi se Ankaraja nuk do të hezitojë të luftojë nëse sulmohet. Fjalët e tij nuk mund të interpretohen si shpallje e drejtpërdrejtë lufte ndaj Izraelit, por përbëjnë një paralajmërim të qartë.
Presidenti turk e formuloi hapur pozicionin e Ankarasë: Turqia nuk kërkon të përfshihet në një konflikt të armatosur, por çdo veprim agresiv kundër saj do të marrë një përgjigje të vendosur. Erdogan nuk shprehu synimin për të sulmuar i pari, por bëri të qartë se hapësira për frenimin diplomatik të Izraelit po ngushtohet gradualisht.
Deklaratat e Erdogan lidhen drejtpërdrejt me Marrëveshjen e Përbashkët të Mbrojtjes të Mekës, të nënshkruar më 7 gusht nga Turqia, Arabia Saudite dhe Pakistani. Parimi kryesor i saj ngjan me nenin 5 të NATO-s: një sulm kundër njërit prej anëtarëve konsiderohet sulm kundër të gjithëve.
Pakti parashikon koordinim ushtarak, stërvitje të përbashkëta, shkëmbim informacioni dhe zhvillim të bashkëpunimit në industrinë e mbrojtjes. Në këtë mënyrë, Turqia, Arabia Saudite dhe Pakistani po krijojnë mekanizmin e tyre të parandalimit. Edhe pse ende nuk bëhet fjalë për një “NATO islamike” të mirëfilltë, marrëveshja shkon dukshëm përtej një deklarate të zakonshme miqësie.
Vëmendje tërhoqi edhe reagimi i presidentit amerikan Donald Trump, i cili e përshëndeti marrëveshjen duke e cilësuar si një “hap të madh” që demonstron unitetin e vendeve të Lindjes së Mesme.
Në pamje të parë, mund të duket kontradiktore që Uashingtoni mbështet një mekanizëm që zvogëlon varësinë e aleatëve rajonalë nga garancitë amerikane të sigurisë. Megjithatë, Marrëveshja e Mekës nuk përbën një aleancë ushtarake kundër SHBA-së. Ajo sfidon monopolin amerikan në përcaktimin e rregullave të sigurisë në rajon. Këto janë dy koncepte të ndryshme, megjithëse dallimi mes tyre mund të zvogëlohet me kalimin e kohës.
Turqia, Arabia Saudite dhe Pakistani kanë secila arsyet e veta për pakënaqësitë ndaj Uashingtonit. Ankaraja kundërshton mbështetjen amerikane për milicitë në Siri që ajo i lidh me Partinë e Punëtorëve të Kurdistanit, PKK-në, përjashtimin e saj nga programi i avionëve F-35 dhe mbështetjen e vazhdueshme amerikane për Izraelin.
Arabia Saudite, nga ana tjetër, vazhdon të ketë rezerva për reagimin amerikan ndaj sulmit kundër objekteve të saj të naftës gjatë veprimeve ushtarake amerikane kundër Iranit dhe nuk është më e bindur se garancitë e Uashingtonit do ta mbrojnë në një moment kritik.
Pakistani i konsideron marrëdhëniet e tij me Uashingtonin më tepër të kushtëzuara nga rrethanat. Pas dekadash bashkëpunimi, Islamabadi u përball me sanksione dhe me rënie të interesit amerikan pas tërheqjes së SHBA-së nga Afganistani, ndërkohë që Uashingtoni forcoi marrëdhëniet me Indinë.
Përfundimi në të cilin kanë arritur të tre vendet është relativisht i thjeshtë: bashkëpunimi me Shtetet e Bashkuara mbetet i mundshëm, por mbështetja e plotë e sigurisë së tyre te Uashingtoni nuk konsiderohet më një alternativë realiste.
Turqia sjell në këtë aleancë një forcë të madhe ushtarake dhe një industri të zhvilluar të mbrojtjes. Pakistani disponon përvojë ushtarake dhe arsenal bërthamor, ndërsa Arabia Saudite ofron burime të mëdha financiare dhe ndikim të konsiderueshëm politik. Së bashku, këto vende mund të negociojnë me Uashingtonin jo më si tre partnerë të varur, por si një koalicion me peshën e vet.
Por pse Trump shfaqet i kënaqur me marrëveshjen? Vetëmbrojtja rajonale përputhet me qëndrimin e tij të hershëm se aleatët e SHBA-së duhet të marrin përsipër një pjesë më të madhe të kostove dhe përgjegjësive për sigurinë e tyre.
Një kundërshtim i hapur amerikan ndaj marrëveshjes mund të interpretohej gjithashtu si konfirmim i shqetësimeve të tre vendeve dhe t’i shtynte ato drejt një autonomie edhe më të madhe. Duke e pranuar strukturën e re, Uashingtoni mund të vazhdojë të ushtrojë ndikim përmes NATO-s, shitjes së armëve, bashkëpunimit të inteligjencës dhe marrëdhënieve dypalëshe.
Megjithatë, një vijë e rëndësishme ndarëse mbetet. Marrëveshja e Mekës u jep fuqive rajonale mundësinë të përcaktojnë vetë se çfarë konsiderojnë kërcënim për sigurinë dhe si duhet t’i përgjigjen atij.
Ankaraja, Riadi dhe Islamabadi nuk synojnë të ndërpresin marrëdhëniet me SHBA-në, por kërkojnë të mbrohen në rast se politika amerikane bëhet përsëri e paparashikueshme ose vendos interesat izraelite në plan të parë. Formalisht marrëveshja nuk drejtohet kundër Uashingtonit; politikisht, megjithatë, ajo sinjalizon një largim gradual nga mbështetja ekskluzive te mbrojtja amerikane dhe një lëvizje drejt një sistemi më shumëpolar të sigurisë.
Zhvillimet po ndiqen me kujdes në të gjithë hapësirën nga Mesdheu Lindor deri në Azinë Jugore. India sheh se rivali i saj kryesor, Pakistani, tashmë ka marrë garanci kolektive nga dy vende me ndikim të konsiderueshëm.
Edhe Izraeli duhet të marrë parasysh faktin se Turqia synon të mbështetet jo vetëm te forcat e veta të armatosura dhe anëtarësimi në NATO, por edhe te një mekanizëm i veçantë rajonal i mbrojtjes.
Në të njëjtën kohë, Greqia, e cila prej vitesh ka mosmarrëveshje me Ankaranë për Egjeun, Qipron dhe kufijtë detarë, nuk mund ta shpërfillë forcimin e pozicionit turk.
Si reagim, mund të marrë gradualisht formë një tjetër konfigurim forcash: një bosht joformal mes Indisë, Izraelit dhe Greqisë, ndoshta edhe me pjesëmarrjen e Qipros.
Bazat për një bashkëpunim të tillë ekzistojnë tashmë. India zhvillon bashkëpunim ushtarako-teknik me Izraelin, Greqia blen sisteme izraelite raketore dhe të mbrojtjes ajrore, ndërsa në shkurt 2026 Nju Delhi dhe Athina nënshkruan një deklaratë për zgjerimin e bashkëpunimit në industrinë e mbrojtjes dhe ranë dakord të hartojnë një udhërrëfyes pesëvjeçar.
Për momentin, megjithatë, nuk ka arsye të flitet për krijimin e menjëhershëm të një aleance formale trepalëshe. India ka deklaruar zyrtarisht se po studion pasojat e Marrëveshjes së Mekës për sigurinë e saj kombëtare dhe stabilitetin rajonal.
Një kundërpeshë e mundshme ka më shumë gjasa të shfaqet fillimisht si një rrjet stërvitjesh të përbashkëta, shkëmbimi informacioni dhe bashkëpunimi në mbrojtjen ajrore, sistemet pa pilot dhe sigurinë detare, sesa në formën e një traktati të vetëm.
Vetë mundësia e një konfigurimi të tillë tregon se Marrëveshja e Mekës ka vënë tashmë në lëvizje mekanizmin e ekuilibrimit rajonal: shfaqja e një qendre të re të fuqisë i shtyn pothuajse në mënyrë të pashmangshme kundërshtarët e saj potencialë drejt bashkëpunimit më të ngushtë.
Por a është Erdogan vërtet gati të luftojë me Izraelin?
Edhe pse nuk mund të përjashtohen veprime hakmarrëse, një luftë e madhe dhe e planifikuar paraprakisht duket pak e mundshme. Turqia nuk ka interes për një përballje të drejtpërdrejtë.
Një luftë do të godiste ekonominë e saj tashmë të rënduar, do të shkaktonte në mënyrë të pashmangshme një krizë brenda NATO-s, do të ndërlikonte marrëdhëniet me SHBA-në dhe mund të dilte shpejt jashtë kufijve të një konflikti dypalësh.
Edhe Izraeli e kupton se një luftë me Turqinë do të sillte rreziqe shumë më të mëdha sesa operacionet kundër organizatave joshtetërore ose sulmet ndaj vendeve fqinje më të dobëta.
Megjithatë, ky skenar nuk mund të konsiderohet më krejtësisht i pamundur.
Siria përbën zonën kryesore të rrezikut, pasi interesat e dy vendeve përplasen shpesh atje. Ankaraja kërkon të konsolidojë ndikimin e saj në Damask, të forcojë shtetin sirian duke ruajtur një orientim miqësor ndaj Turqisë dhe të pengojë shfaqjen e forcave armiqësore pranë kufijve të saj.
Izraeli, në të kundërt, kërkon të kufizojë rritjen e ndikimit turk dhe të ruajë lirinë e operacioneve të tij ushtarake. Të dyja palët mbajnë kanale komunikimi në nivel teknik për të shmangur përplasjet aksidentale, por një goditje ndaj një objektivi ku ndodhen ushtarë turq ose vdekja e shtetasve turq mund të mjaftojë për të shkaktuar një reaksion zinxhir.
Një tjetër zonë e mundshme përplasjeje është Mesdheu Lindor, përfshirë Qipron dhe zonat detare të kontestuara.
Rreziku mund të rritet gjithashtu nëse operacionet izraelite në Siri dhe Liban, të cilat Erdogan i ka cilësuar tashmë si kërcënim për sigurinë e Turqisë, vazhdojnë të zgjerohen.
Nëse presidenti turk arrin në përfundimin se Izraeli po shpërfill vijat e kuqe dhe po e afron gradualisht kërcënimin drejt kufijve turq, Ankaraja mund të kalojë nga presioni diplomatik në masa të kufizuara ushtarake. Këto mund të përfshijnë forcimin e mbrojtjes ajrore, mbulimin e forcave aleate në Siri, interceptime, dislokimin e forcave detare ose goditje hakmarrëse.
Një incident lokal që del nga kontrolli konsiderohet kështu më realist sesa një vendim i ndërgjegjshëm i dy udhëheqësve për t’i çuar vendet e tyre drejt një lufte të përgjithshme.
Marrëveshja e Mekës rrit koston e një sulmi ndaj Turqisë, por nuk do të thotë automatikisht se Arabia Saudite dhe Pakistani do të hynin në një luftë të madhe kundër Izraelit.
Teksti i plotë i dokumentit nuk është bërë ende publik dhe mbrojtja kolektive mund të marrë forma të ndryshme, nga mbështetja politike dhe shkëmbimi i informacionit deri te përfshirja e drejtpërdrejtë ushtarake.
Për momentin, marrëveshja duhet parë kryesisht si instrument parandalimi: qëllimi i saj nuk është ta bëjë më të lehtë fillimin e një lufte, por ta bëjë më të kushtueshëm për një kundërshtar potencial vendimin për ta nisur atë.
Në këtë kontekst duhet lexuar edhe deklarata e Erdogan. Presidenti turk nuk po i shpall luftë Izraelit. Ai po i dërgon udhëheqjes izraelite mesazhin se nuk duhet të marrë si të mirëqenë se Turqia, në çdo rrethanë, do të kufizohet vetëm te protestat dhe deklaratat diplomatike.
Një luftë e përgjithshme turko-izraelite mbetet një skenar pak realist. Por nëse veprimet izraelite godasin forcat turke ose perceptohen nga Ankaraja si kërcënim i drejtpërdrejtë për sigurinë kombëtare, Erdogan mund të përgjigjet me forcë ushtarake.
Në atë pikë, pyetja nuk do të jetë më nëse Erdogan dëshiron luftë, por nëse Turqia dhe Izraeli do të jenë në gjendje ta ndalin atë pas shkëmbimit të parë të goditjeve.
