Një Kinë më e sigurt në fuqinë e saj dhe një Uashington më pragmatik po ndërtojnë një formulë të re bashkëjetese. Rivaliteti nuk po zhduket, por Pekini dhe Uashingtoni po përpiqen ta mbajnë atë nën kontroll, për të shmangur skenarin që asnjëra palë nuk mund ta përballojë: një Luftë të re të Ftohtë ose një konflikt ushtarak…
Takimi mes presidentit kinez Xi Jinping dhe presidentit amerikan Donald Trump në Pekin, në maj, prodhoi një formulë që deri pak kohë më parë dukej e vështirë. Kina dhe Shtetet e Bashkuara ranë dakord të ndërtojnë marrëdhënien mbi atë që e quajtën “stabilitet strategjik”.
Formula nuk i bën Pekinin dhe Uashingtonin partnerë dhe nuk eliminon konfliktet mes tyre. Përkundrazi, ajo pranon realitetin se dy fuqitë do të vazhdojnë të konkurrojnë, por kërkon që kjo konkurrencë të mos kalojë në një përplasje që asnjëra nuk mund ta kontrollojë. Ngjarjet pas takimit e treguan qartë këtë kontradiktë.
Në qershor, Departamenti amerikan i Mbrojtjes shtoi kompani kineze, mes tyre Alibaba, Baidu dhe BYD, në listën e kompanive të përfshira në veprimtari të integrimit civilo-ushtarak dhe i ndaloi Pentagonit të lidhë kontrata me to. Kina reagoi duke vendosur dhjetë subjekte amerikane në listën e kontrollit të eksporteve me përdorim të dyfishtë.
Pra, rivaliteti vazhdon. Ndryshimi qëndron te mënyra se si Pekini dhe Uashingtoni po përpiqen ta administrojnë atë.
Objektivi nuk është një marrëveshje e madhe që do të zgjidhte konfliktet tregtare, teknologjike, ushtarake dhe çështjen e Tajvanit. Objektivi është më modest: vendosja e një dyshemeje politike poshtë së cilës marrëdhëniet nuk duhet të bien.
Për Pekinin, ky është edhe një ndryshim i rëndësishëm politik.
Kina për vite me radhë e kundërshtoi formulën amerikane të “konkurrencës strategjike”, sepse e konsideronte atë një mekanizëm për frenimin e zhvillimit kinez. Tani Pekini po pranon se konkurrenca është pjesë e pandashme e marrëdhënies me Uashingtonin.
Ky ndryshim lidhet me një Kinë që e sheh veten më pak të cenueshme ndaj presionit amerikan.
Nga partneriteti te konkurrenca
Pekini dhe Uashingtoni kanë provuar prej tri dekadash formula të ndryshme për të përkufizuar marrëdhënien.
Në vitin 1997, gjatë vizitës së Jiang Zemin në Shtetet e Bashkuara, të dyja palët shpallën synimin për të ndërtuar një “partneritet strategjik konstruktiv të orientuar drejt shekullit XXI”.
Në vitin 2005, administrata e George W. Bush i kërkoi Kinës të bëhej një “aktor i përgjegjshëm” në sistemin ndërkombëtar. Një vit më vonë, Hu Jintao deklaroi se Kina dhe SHBA duhet të ishin “partnerë konstruktivë”.
Edhe Barack Obama dhe Hu Jintao folën në vitin 2009 për zhvillimin e një partneriteti mes dy vendeve.
Por kjo formulë u konsumua.
Gjatë mandatit të parë të Donald Trump, Uashingtoni kaloi te koncepti i “konkurrencës strategjike”. Pekini fillimisht pranoi se konkurrenca ishte e pashmangshme, por kundërshtoi kthimin e saj në boshtin kryesor të marrëdhënies.
Përplasjet tregtare dhe teknologjike gjatë administratës së parë Trump dhe më pas gjatë presidencës së Joe Biden e bindën Pekinin se “konkurrenca strategjike” po përdorej nga Uashingtoni për të kufizuar ngritjen kineze.
Në korrik 2022, Xi Jinping ia tha drejtpërdrejt Joe Biden gjatë një bisede telefonike se ishte gabim që konkurrenca të bëhej tipari përcaktues i marrëdhënies. Katër vjet më vonë, pozicioni kinez paraqitet ndryshe. Pekini nuk po kërkon më eliminimin e konkurrencës. Ai kërkon menaxhimin e saj.
Stabilizim pas çdo përplasjeje
Historia e tetë viteve të fundit tregon një model të përsëritur. Kina dhe Shtetet e Bashkuara përplasen, tensionet arrijnë kulmin dhe më pas të dyja palët kërkojnë një mekanizëm stabilizimi.
Lufta tregtare e vitit 2018 përfundoi te marrëveshja e Fazës së Parë në janar 2020. Pandemia e COVID-19 i çoi marrëdhëniet në një tjetër pikë kritike.
Në nëntor 2022, Biden dhe Xi u takuan në Bali dhe shpallën synimin për të ristabilizuar marrëdhëniet. Vetëm disa muaj më vonë, incidenti me objektin kinez që kaloi mbi territorin amerikan dhe që Uashingtoni e cilësoi si balonë spiune, ndërsa Pekini si mjet meteorologjik civil, e ndërpreu këtë proces.
Në nëntor 2023, Biden dhe Xi tentuan përsëri stabilizimin gjatë samitit të San Franciskos. Ky ekuilibër zgjati deri në prill 2025, kur tarifat e Trump hapën një tjetër konflikt tregtar.
Pra, administratat ndryshuan, presidentët ndryshuan, por mekanizmi mbeti pothuajse i njëjtë: përplasje, përshkallëzim dhe më pas rikthim te negociatat. Arsyeja nuk lidhet vetëm me Trump apo Xi.
Kostoja e shkëputjes ekonomike është shumë e lartë, ndërsa kostoja e një konflikti ushtarak mes dy fuqive bërthamore është shumë më e madhe.
Përplasja e vitit 2025 për tarifat dhe elementet e rralla të tokës tregoi gjithashtu se të dyja palët kanë mjete për t’i shkaktuar dëme serioze njëra-tjetrës. Uashingtoni ka avantazhe të mëdha teknologjike, ndërsa Pekini kontrollon hallka të rëndësishme të zinxhirëve globalë të furnizimit.
Kjo ndërvarësi po funksionon njëkohësisht si armë dhe si frenë.
Ekonomitë nuk po ndahen
Përpjekjet amerikane për të kufizuar varësinë nga Kina kanë ndryshuar zinxhirët globalë të furnizimit, por nuk i kanë shkëputur dy ekonomitë.
Kompanitë kineze kanë zhvendosur dhe zgjeruar prodhimin në Azi dhe Evropë, duke ruajtur një rol të rëndësishëm në zinxhirët ndërkombëtarë.
Në vitin 2023, ndërsa administrata Biden kërkonte të reduktonte varësinë amerikane nga industria kineze e baterive, CATL zgjeroi prodhimin dhe rrjetet e furnizimit jashtë Kinës. Kompania kineze licencoi gjithashtu teknologjinë e saj për Ford për prodhimin e baterive në Shtetet e Bashkuara.
E njëjta logjikë vlen edhe për teknologjitë e reja.
Inteligjenca artificiale po krijon fusha të reja konkurrence dhe dobësi të reja për të dyja vendet. Çdo përpjekje e njërës palë për të siguruar epërsi absolute rrit pasigurinë e tjetrës dhe ushqen një tjetër cikël përshkallëzimi.
Pikërisht këtu merr kuptim formula e “stabilitetit strategjik”. Jo si fund i rivalitetit, por si pranim se as Pekini dhe as Uashingtoni nuk mund ta eliminojnë plotësisht varësinë nga pala tjetër.
Kina ndihet më e fortë
Ndryshimi më i rëndësishëm ka ndodhur në Pekin.
Kur administrata e parë Trump nisi luftën tregtare në vitin 2018, në Kinë ekzistonte shqetësimi se përplasja me Shtetet e Bashkuara mund të dëmtonte zhvillimin ekonomik dhe teknologjik të vendit.
Tetë vjet më vonë, perceptimi është tjetër. Ekonomia kineze vazhdon të ketë probleme serioze në sektorin e pasurive të paluajtshme dhe në industri tradicionale, por sektorët e teknologjisë së lartë dhe prodhimit të avancuar kanë zgjeruar kapacitetet.
Kufizimet amerikane ndaj gjysmëpërçuesve e shtynë Pekinin të investojë më shumë në industrinë vendase të çipave. Në fillim të vitit 2025, DeepSeek publikoi një model të madh gjuhësor që, sipas autorit, arriti rezultate pranë modeleve të avancuara amerikane me kosto më të ulët.
Në të njëjtin vit, dominimi kinez në përpunimin dhe furnizimin me elemente të rralla të tokës i dha Pekinit një instrument të rëndësishëm presioni gjatë përplasjes tregtare me Uashingtonin.
Këto zhvillime kanë ndryshuar perceptimin e Pekinit për raportin e forcave.
Kina nuk e konsideron më konkurrencën me Shtetet e Bashkuara si një kërcënim që domosdoshmërisht mund të ndalojë zhvillimin e saj. Pikërisht për këtë arsye është më e gatshme ta pranojë konkurrencën si realitet.
Tajvani mbetet prova kryesore
Megjithatë, gjithë arkitektura e stabilitetit mund të rrëzohet te Tajvani.
Kjo mbetet çështja me potencialin më të drejtpërdrejtë për të shkaktuar një konflikt ushtarak mes Kinës dhe Shteteve të Bashkuara.
Pekini e konsideron bashkimin me Tajvanin një objektiv kombëtar, ndërsa Uashingtoni ka ruajtur për dekada një politikë të paqartësisë strategjike dhe ka vazhduar mbështetjen ushtarake për ishullin.
Sipas argumentit të autorit, Uashingtoni mund ta afrojë politikën e tij me qëndrimin e Pekinit, duke kundërshtuar shprehimisht pavarësinë e Tajvanit ose duke bërë ndryshime të tjera në formulimin e politikës amerikane. Kjo është tezë e autorit dhe jo një marrëveshje e shpallur mes dy qeverive.
Po kështu, teksti burimor e paraqet pezullimin e një shitjeje armësh prej 14 miliardë dollarësh për Tajvanin si një zhvillim që uli tensionet pas samitit Trump-Xi në maj.
Por pikërisht çështja e armëve tregon brishtësinë e formulës së re. Nëse Uashingtoni rifillon transferimet dhe Pekini përgjigjet me masa ushtarake ose politike, “stabiliteti strategjik” do të përballet me provën e tij reale.
Rivalë, por jo armiq
Pekini dhe Uashingtoni nuk po ndërtojnë një aleancë dhe as po kthehen te formula e partneritetit të viteve 1990.
Ata po pranojnë një realitet më të ftohtë: do të konkurrojnë në tregti, teknologji, inteligjencë artificiale, kapacitete ushtarake dhe ndikim global, por kanë interes të përbashkët që kjo konkurrencë të mos kalojë në luftë.
Për këtë arsye, komunikimi mes ushtrive, mekanizmat e menaxhimit të krizave, protokollet për incidentet detare dhe ajrore, kontaktet akademike dhe negociatat për çështjet strategjike marrin rëndësi më të madhe.
Samiti i pritshëm i shtatorit mes Xi Jinping dhe Donald Trump do të tregojë nëse formula e majit do të marrë përmbajtje konkrete apo do të mbetet vetëm një deklaratë politike.
Tetë vitet e fundit kanë treguar se Kina dhe Shtetet e Bashkuara dinë të përshkallëzojnë konfliktin, por edhe se pas çdo përplasjeje janë detyruar të rikthehen te negociatat.
“Stabiliteti strategjik” nuk e zgjidh rivalitetin. Ai vetëm vendos një kufi: Pekini dhe Uashingtoni mund të konkurrojnë për epërsi, por kostoja e shndërrimit të njëri-tjetrit në armik është shumë më e madhe se përfitimi që secili mund të marrë nga përplasja. / ForeignAffairs/
