Në kushtet e luftës dhe sanksioneve perëndimore, rruga detare mes Rusisë dhe Iranit po merr rëndësi të re ushtarake dhe ekonomike.
Shpërthime të forta portokalli dhe kolona të dendura tymi të zi mbushën qiellin kur avionët luftarakë izraelitë goditën qendrën komanduese detare iraniane në portin Bandar Anzali. Izraeli deklaroi se kishte shkatërruar edhe disa mjete të marinës iraniane, duke e cilësuar operacionin si “një nga goditjet më të rëndësishme” gjatë përballjes ushtarake me Iranin.
Megjithatë, sulmi i muajit mars (i dokumentuar në pamje të publikuara nga ushtria izraelite), nuk ndodhi në Gjirin Persik, që konsiderohet zona më strategjike për Iranin, por në Detin Kaspik, qindra kilometra më në veri. Ky rajon, shpesh i lënë jashtë vëmendjes ndërkombëtare, po fiton rëndësi të re si korridor tregtar që lidh Rusinë me Iranin.
Për dy vende aleate, të përfshira në konflikte dhe nën sanksione të rënda perëndimore, Deti Kaspik ofron një rrugë të përshtatshme për tregti të hapur dhe të fshehtë. Sipas zyrtarëve amerikanë, kjo rrugë ka ndihmuar Iranin të ruajë kapacitetet ushtarake dhe ekonomike përballë presionit të SHBA-së.
Burime amerikane thonë se Rusia po dërgon komponentë dronësh drejt Iranit përmes Detit Kaspik, duke ndihmuar Teheranin të rindërtojë kapacitetet sulmuese pasi humbi rreth 60 për qind të arsenalit të dronëve gjatë luftimeve të fundit. Zyrtarët folën në kushte anonimiteti për shkak të natyrës konfidenciale të vlerësimeve ushtarake.
Njëkohësisht, Rusia po furnizon Iranin me mallra që zakonisht kalonin përmes Ngushticës së Hormuzit, e cila aktualisht kontrollohet nga marina amerikane. Autoritetet iraniane deklarojnë se përpjekjet për hapjen e rrugëve alternative tregtare po përparojnë me ritme të shpejta. Katër porte iraniane në Detin Kaspik po punojnë pa ndërprerje për të sjellë grurë, misër, ushqim për bagëtitë, vaj luledielli dhe mallra të tjera jetike.
Mohammad Reza Mortazavi, kreu i Shoqatës së Industrive Ushqimore të Iranit, deklaroi për transmetuesin shtetëror IRIB se Irani po ridrejton aktivisht importet bazë ushqimore përmes Detit Kaspik.
Edhe të dhënat e tregtisë ruse tregojnë rritje të ndjeshme të trafikut detar në këtë rajon gjatë muajve të fundit. Vitaly Chernov, drejtues i analizës në grupin PortNews Media Group, tha se rreth dy milionë tonë grurë rus që më parë transportoheshin drejt Iranit përmes Detit të Zi, tani po kalojnë përmes Detit Kaspik për shkak të rrezikut nga sulmet ukrainase.
“Në sfondin e paqëndrueshmërisë në Lindjen e Mesme, rrugët përmes Detit Kaspik drejt Iranit duken shumë më tërheqëse”, tha ai.
Alexander Sharov, drejtues i organizatës RusIranExpo, e cila ndihmon eksportuesit rusë të gjejnë treg në Iran, vlerësoi se volumi i mallrave që kalojnë nëpër Kaspik mund të dyfishohet gjatë këtij viti. Sipas tij, kriza në Hormuz mund të bindë edhe kompani që më parë hezitonin të përdornin këtë korridor për shkak të sanksioneve.
Deti Kaspik, më i madh se Japonia dhe i konsideruar liqeni më i madh në botë, mbetet një zonë e vështirë për t’u monitoruar. Sipas grupeve që ndjekin trafikun detar, shumë anije që lëvizin mes porteve ruse dhe iraniane fiknin qëllimisht sistemet e gjurmimit satelitor.
Deti Kaspik është shfaqur si një rrugë kryesore tregtare midis Rusisë dhe Iranit.Krediti…
Ndryshe nga Gjiri Persik, SHBA-ja nuk ka mundësi të ndërhyjë ndaj anijeve në Detin Kaspik, pasi qasja lejohet vetëm për pesë shtetet bregdetare.
“Nëse kërkon vendin ideal për shmangien e sanksioneve dhe transferimin e pajisjeve ushtarake, ai është Deti Kaspik”, u shpreh Nicole Grajewski, eksperte për Iranin dhe Rusinë në universitetin Sciences Po në Paris.
Ndërsa Rusia dhe Irani flasin hapur për tregtinë e produkteve bujqësore, bashkëpunimi ushtarak trajtohet me shumë më tepër kujdes.
Dërgesat e dronëve tregojnë afrimin e thellë ushtarak mes Moskës dhe Teheranit. Ekspertët vlerësojnë se komponentët rusë nuk janë vendimtarë në konfliktin e Iranit me SHBA-në dhe Izraelin, por ndihmojnë në forcimin e arsenalit iranian të dronëve. Nëse këto furnizime vazhdojnë, Irani mund të rindërtojë shpejt kapacitetet e humbura.
Në vitet e mëparshme, tregtia ushtarake ka funksionuar në të dy drejtimet. Irani furnizonte Rusinë me dronë për luftën në Ukrainë, ndërsa Rusia dërgonte pjesë këmbimi dhe teknologji ushtarake drejt Iranit.
Kjo nevojë u zvogëlua pas korrikut 2023, kur Rusia nisi prodhimin vendas të dronëve Shahed në një fabrikë në Tatarstan, me licencë iraniane.
Në gusht, ushtria ukrainase deklaroi se kishte fundosur një anije ruse në portin Olya, në veriperëndim të Detit Kaspik, duke pretenduar se ajo transportonte komponentë për dronët Shahed nga Irani. Ukraina e cilësoi portin si një qendër të rëndësishme të furnizimeve ushtarake për luftën ruse. Moska pranoi vetëm se anija ishte “dëmtuar”.
Departamenti Amerikan i Thesarit e kishte sanksionuar më parë anijen dhe kompaninë ruse MG-Flot, duke e akuzuar për transportim raketash balistike me rreze të shkurtër nga Irani drejt Rusisë.
Për Rusinë dhe Iranin, rëndësia strategjike e Detit Kaspik nuk është e re. Të dy vendet kanë mbi dy dekada që planifikojnë krijimin e një korridori tregtar nga Deti Baltik deri në Oqeanin Indian, përmes Rusisë perëndimore dhe basenit të Kaspikut, me synim shmangien e rrugëve tregtare të kontrolluara nga Perëndimi.
Megjithatë, shumë prej këtyre projekteve kanë mbetur kryesisht në letër. Planet përfshijnë modernizimin e flotës tregtare, ndërtimin e porteve të reja dhe linjave hekurudhore, por ekspertët dyshojnë nëse Rusia dhe Irani kanë ende burimet financiare të nevojshme për t’i realizuar, për shkak të kostove të luftërave dhe sanksioneve.
Një tjetër problem mbetet niveli i ulët i ujit në disa pjesë të Detit Kaspik, që vështirëson lundrimin.
Për presidentin rus Vladimir Putin, Deti Kaspik përfaqëson një ekuilibër delikat strategjik. Rusia dëshiron të mbështesë Iranin, sidomos tani që ka më pak aleatë në Lindjen e Mesme, por ndihma e hapur ushtarake mund të përkeqësojë marrëdhëniet me presidentin amerikan Donald Trump dhe me partnerët arabë të rëndësishëm për tregtinë energjetike ruse.
Edhe për SHBA-në, Deti Kaspik paraqet një sfidë të veçantë diplomatike dhe ushtarake.
“Për politikëbërësit amerikanë, Deti Kaspik është një boshllëk gjeopolitik; pothuajse sikur nuk ekziston”, tha Luke Coffey nga Hudson Institute.
Ai vuri në dukje se vendet përreth Detit Kaspik ndahen mes strukturave të ndryshme të komandës amerikane: Azerbajxhani dhe Rusia mbulohen nga Komanda Evropiane, ndërsa Irani, Kazakistani dhe Turkmenistani nga Komanda Qendrore. Edhe në Departamentin Amerikan të Shtetit, këto vende trajtohen nga tri zyra të ndryshme.
Rëndësia e Detit Kaspik u bë më e dukshme për SHBA-në dhe Evropën pas pushtimit të plotë rus të Ukrainës në vitin 2022. Rusia përdori sërish anije në Kaspik për të lëshuar raketa drejt objektivave ukrainase, ashtu si kishte bërë më parë në Siri.
Analistët vunë re gjithashtu shtim të trafikut të ashtuquajtur “dark ship”, kur anijet çaktivizojnë sinjalet e detyrueshme të gjurmimit. Në fazat e para të luftës në Ukrainë, Irani përdori Detin Kaspik për të furnizuar Rusinë me municione dhe më pas me dronët Shahed të prodhuar në vend.
Në janar 2025, Rusia dhe Irani nënshkruan një traktat të gjerë bashkëpunimi. Zyrtarë evropianë thonë se të dy vendet vazhdojnë të ndajnë teknologji dhe taktika ushtarake.
Gjatë luftës, Rusia përmirësoi dizajnin dhe performancën e dronëve, duke nisur prodhimin vendas. Ekspertët besojnë se këto zhvillime teknologjike janë ndarë më pas edhe me Iranin.
Megjithatë, mbetet e paqartë se çfarë sasie pajisjesh ushtarake Rusia i ka dërguar Iranit që nga nisja e konfliktit. Volumi i tregtisë nëpërmjet Detit Kaspik nuk mund të zëvendësojë plotësisht trafikun përmes Hormuzit, veçanërisht eksportet e naftës, që përbëjnë pjesën më të madhe të të ardhurave iraniane.
“Rusia dhe Irani kanë gjetur mënyra për t’i anashkaluar sanksionet. Dhe pikërisht për këtë arsye Izraeli bombardoi portin. Sepse e kuptoi se përmes kësaj rruge të vogël, por shumë të rëndësishme tregtare, Rusia mund t’i japë ndihmë të konsiderueshme Iranit”, tha Anna Borshchevskaya, eksperte për politikën ruse në Lindjen e Mesme në Washington Institute./ Përshtati “Pamfleti”, nga “New York Times”.
