New START po mbyllet: Çfarë do të ndodhë me armët bërthamore?
Traktati New START midis SHBA-së dhe Rusisë do të skadojë të enjten, duke hequr kufijtë e fundit mbi dy arsenalet më të mëdha bërthamore në botë.
Ky moment do të jetë një goditje fatale për më shumë se pesë dekada të kontrollit të armëve, në një kohë të paqëndrueshmërisë globale në rritje, duke kontribuar në një kolaps të përgjithshëm të rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla, të vendosur pas Luftës së Dytë Botërore.
“Kjo është një kohë e re, një realitet i ri, ne jemi gati për të,” tha zëvendësministri i jashtëm rus, Sergei Ryabkov, për agjencitë ruse të lajmeve gjatë një vizite në Pekin.
Alexandra Bell, presidente dhe drejtoreshë ekzekutive e Bulletin of the Atomic Scientists, tha: “Kur bëhet fjalë për rreziqet bërthamore, gjithçka po shkon në drejtimin e gabuar gjatë vitit 2025. Rreziqet bërthamore janë bërë më komplekse, më të rrezikshme dhe kemi parë udhëheqës që kanë dështuar në detyrimin e tyre për t’i menaxhuar ato rreziqe. Dhe jemi vetëm dy ditë larg nga shikimi i Shteteve të Bashkuara dhe Rusisë duke shpërdoruar gjysmë shekulli pune për të ruajtur stabilitetin bërthamor mes dy shteteve më të mëdha bërthamore”.
Dmitry Medvedev, i cili nënshkroi marrëveshjen New START me Barack Obamën në vitin 2010 kur ishte president i Rusisë, tha se skadimi i traktatit duhet të “alarmojë të gjithë”.
“Kur ka një marrëveshje, do të thotë se ka besim, por kur nuk ka marrëveshje, do të thotë se besimi është shteruar”, tha Medvedev, i cili është bërë një zë i ashpër pro-luftës në Moskë.
Obama shkroi në rrjetet sociale se skadimi i traktatit “do të zhdukte pa nevojë dekada diplomacie dhe mund të ndezë një tjetër garë armatimesh që e bën botën më pak të sigurt”.
Aktivistët e kontrollit të armëve i kanë bërë thirrje dy superfuqive bërthamore të botës të veprojnë në minutën e fundit për të shpëtuar traktatin, i cili kufizon arsenalin strategjik të vendosur të secilit vend në 1,550 koka bërthamore dhe numrin total të sistemeve të shpërndarjes (raketa ose bombardues) në 800.
Në shtator, Vladimir Putin propozoi zgjatjen e marrëveshjes New START edhe për një vit, gjë që Donald Trump në atë kohë tha se “tingëllon si një ide e mirë”.
Por komentet nuk duket se u pasuan nga ndonjë negociatë konkrete. Moska tha se nuk kishte marrë një përgjigje zyrtare ndaj sugjerimit njëvjeçar të Putinit.
“Mungesa e një përgjigjeje është gjithashtu një përgjigje”, shtoi Ryabkov të martën.
Trump sinjalizoi gatishmërinë e tij për të hequr dorë nga traktati në janar. “Nëse skadon, le të skadojë,” i tha ai New York Times.
Një zyrtar i Shtëpisë së Bardhë më vonë tha se Trump dëshironte një marrëveshje që të përfshinte edhe Kinën, e cila ka një arsenal shumë më të vogël prej rreth 600 koka bërthamore, shumë pak prej të cilave janë të vendosura dhe gati për përdorim, sipas vlerësimeve të Federatës së Shkencëtarëve Amerikanë (FAS).
Në krahasim, FAS vlerëson arsenalin amerikan në 5,177 (duke përfshirë kokat në rezervë dhe ato të tërhequra) dhe atë rus në 5,459.
Jennifer Kavanagh, drejtoreshë e analizës ushtarake në grupin Defense Priorities, e përshkroi shpresën e Trump për një “marrëveshje më të mirë” pas skadimit të New START si “mendim dëshirues”.
“Nëse administrata mendon se arritja e një traktati të ri ‘më të mirë’ pas skadimit të këtij do të jetë e lehtë, ata gabohen. Një marrëveshje me Rusinë ka shumë gjasa të jetë një kërkesë për të futur edhe Kinën në kontrollin bërthamor. Trump mund të jetë negociatori i madh, por në këtë rast do të ishte më mirë të mbante marrëveshjen pak më gjatë para se të përpiqej për një më të mirë”, tha ajo.
Raporte jozyrtare sugjeruan se administrata Trump mund të bëjë një njoftim për ambiciet e saj kundër përhapjes së armëve bërthamore, por vetëm pasi New START të ketë skaduar.
Përveç vendosjes së kufijve numerikë, New START krijoi një sistem të gjerë monitorimi të ndërsjellë, shkëmbimi të të dhënave dhe inspektimesh, megjithëse Putin pezulloi pjesëmarrjen ruse në këtë aspekt në vitin 2023 si përgjigje ndaj mbështetjes amerikane për Ukrainën përballë pushtimit të tij në shkallë të plotë.
Fundi i New START do të ishte fryma e fundit e kontrollit botëror të armëve, i cili është shpërbërë gradualisht gjatë viteve. Marrëveshjet që kufizonin sistemet e mbrojtjes raketore, forcat me rreze të mesme dhe të drejtat e fluturimeve të ndërsjella tashmë janë rrënuar. Fuqitë bërthamore kanë investuar qindra miliarda dollarë për modernizimin e arsenaleve, Putin dhe Trump i përdorin hapur armët bërthamore në retorikën e tyre, dhe presidenti amerikan ka kërcënuar gjithashtu të përfundojë moratoriumin e vendit për testet bërthamore.
Rënia e New START mund të kërcënojë gjithashtu Traktatin e Mospërhapjes Bërthamore të vitit 1970 (NPT), sipas të cilit shtetet pa armë bërthamore u zotuan të mos i fitojnë ato, për sa kohë që shtetet bërthamore bëjnë përpjekje të sinqerta për çarmatimin. NPT do të rishikohet këtë vit.
Një nga justifikimet historike për frenimin bërthamor ka qenë se ai e bënte botën më të qëndrueshme, duke i bërë fuqitë bërthamore më të kujdesshme për të mos rrezikuar konflikt të drejtpërdrejtë. Por edhe para vdekjes së New START, kishte shumë shenja se arsenalet rivale po humbnin efektin stabilizues, veçanërisht pas pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, armatosjes perëndimore të Ukrainës dhe rritjes së tensioneve përgjatë kufirit Rusi–NATO. /Përshtatur nga “The Guardian”
