Në Ballkanin Perëndimor, përkundrazi, besueshmëria e anëtarësimit të plotë mbetet e domosdoshme për të mbështetur reformat politike, veçanërisht në fushën e sundimit të ligjit…
Në Konferencën e Sigurisë në Mynih në vitin 2026, presidenti i Ukrainës Volodymyr Zelensky deklaroi se Ukraina “ka nevojë për një datë” për anëtarësimin në Bashkimin Evropian. Ai paralajmëroi se, pa një perspektivë të besueshme anëtarësimi, Rusia do të kërkojë të pengojë të ardhmen evropiane të Ukrainës dhe theksoi objektivin e Kievit për të qenë gati për t’u bashkuar deri në vitin 2027.
Apeli i Zelenskyt pasqyron një transformim më të gjerë të rolit të zgjerimit. Pas pushtimit të plotë të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, zgjerimi i BE-së kaloi me shpejtësi nga një proces i bllokuar dhe politikisht i kontestuar në një instrument qendror të sigurisë evropiane. Ukraina dhe Moldavia morën statusin e vendit kandidat, Gjeorgjia fitoi perspektivë evropiane dhe më pas status kandidat. Ndërkohë, negociatat e anëtarësimit me vendet e Ballkanit Perëndimor rifituan vrull.
Që nga ajo kohë, zgjerimi përdoret gjithnjë e më shumë jo vetëm për të përgatitur vendet për anëtarësim, por edhe për të forcuar qëndrueshmërinë dhe për të ankoruar orientimin politik në një mjedis gjeopolitik të formësuar nga lufta dhe pasiguria strategjike, shkruan Matteo Bonomi, në një analizë për Instituto Affari Internazionali.
Ky rol i ri strategjik ka ekspozuar tensione në vetë politikën e zgjerimit. Edhe pse anëtarësimi mbetet objektivi qendror formal, në vitet e fundit Unioni ka përdorur gjithnjë e më shumë forma fleksibile të integrimit gradual për të ofruar mbështetje financiare, qasje institucionale, ankorim politik, si dhe bashkëpunim në politikën e jashtme dhe të mbrojtjes shumë përpara anëtarësimit. Meqë anëtarësimi formal mbetet politikisht i pasigurt, i pabarabartë dhe i varur nga diskrecioni i shteteve anëtare, instrumente si European Peace Facility, Ukraine Facility dhe Reform and Growth Facility për Ballkanin Perëndimor kanë zgjeruar ndjeshëm integrimin në praktikë.
Në këtë sfond, është rihapur debati nëse zgjerimi kërkon modele të reja institucionale. Propozimet përfshijnë anëtarësimin e fazuar, integrimin në Tregun e Përbashkët si status ndërmjetës dhe, së fundmi, të ashtuquajturin “zgjerim i përmbysur”. Këto propozime synojnë të pajtojnë urgjencën gjeopolitike me kornizën ekzistuese të anëtarësimit. Megjithatë, vendet kandidate kanë ndërmarrë reforma politikisht të kushtueshme dhe socialisht tronditëse jo vetëm për përfitimet e integrimit të pjesshëm, por sepse ky integrim ishte pjesë e një rruge të besueshme dhe të pakthyeshme drejt anëtarësimit.
Në këto kushte, pyetja kryesore nuk është nëse zgjerimi kërkon modele të reja institucionale, por si të sigurohet që integrimi i përshpejtuar të forcojë dhe jo të zëvendësojë anëtarësimin. Kjo sfidë merr forma të ndryshme sipas rajoneve. Në Ukrainë, integrimi gradual është bërë një instrument thelbësor për qëndrueshmërinë e shtetit në kushtet e luftës.
Në Ballkanin Perëndimor, përkundrazi, besueshmëria e anëtarësimit të plotë mbetet e domosdoshme për të mbështetur reformat politike, veçanërisht në fushën e sundimit të ligjit. Ruajtja e një perspektive të besueshme anëtarësimi, duke sekuencuar në mënyrë strategjike integrimin gradual, është bërë kështu thelbësore për efektivitetin e zgjerimit dhe për rolin e tij në forcimin e sigurisë evropiane.
Modeli historik i zgjerimit: anëtarësim i besueshëm dhe integrim gradual
Zgjerimi i BE-së ka qenë gjithmonë një proces njëkohësisht gjeopolitik dhe i bazuar në meritë. Që nga fazat e para, anëtarësimi shërbeu jo vetëm për integrimin ekonomik, por edhe për konsolidimin e orientimit politik dhe stabilizimin e rendit të sigurisë në Evropë. Kjo u pa në anëtarësimin e Mbretërisë së Bashkuar në vitin 1971, në kontekstin e shpërbërjes graduale të perandorisë së saj dhe përshtatjeve ekonomike që kërkonte pranimi i acquis communautaire, si dhe në zgjerimin drejt Greqisë (1981), Spanjës dhe Portugalisë (1986), që mbështeti konsolidimin demokratik dhe i ankoroi këto vende në rendin politik dhe të sigurisë perëndimore.
Me kalimin e kohës, kjo logjikë politike u institucionalizua përmes një sekuencimi të veçantë të integrimit gradual dhe anëtarësimit të besueshëm. Anëtarësimi u bë i kushtëzuar nga përmbushja e kritereve politike, ekonomike dhe ligjore, ndërsa vendet kandidate integroheshin progresivisht në pjesë të kornizës rregullatore të BE-së. Kjo i lejoi BE-së të mbështeste transformimin e brendshëm duke i ankoruar funksionalisht këto vende në sistemin e saj edhe para anëtarësimit.
Ky model u formalizua më tej në vitet 1990 me kriteret e Kopenhagës dhe instrumentet e strukturuara të anëtarësimit. Marrëveshjet Evropiane u dhanë vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore qasje progresive në tregun dhe politikat e BE-së në këmbim të reformave, duke e kthyer integrimin gradual në një instrument qendror të zgjerimit. Thelbësore ishte se këto faza ndërmjetëse funksiononin sepse ishin të lidhura me një rrugë të besueshme drejt anëtarësimit të plotë. Vendet kandidate ndërmorën reforma të kushtueshme jo vetëm për përfitime të pjesshme, por sepse ato përbënin pjesë të një trajektoreje të arritshme drejt anëtarësimit.
Ky model ishte i integruar në arkitekturën më të gjerë euro-atlantike të sigurisë pas Luftës së Ftohtë. NATO ofronte garanci sigurie, ndërsa zgjerimi i BE-së ankoronte transformimin politik dhe ekonomik. Së bashku, ato mundësuan integrimin progresiv të vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore në rendin evropian dhe transatlantik.
Efektiviteti i zgjerimit nuk buronte kryesisht nga dizajni i fazave ndërmjetëse të integrimit, por nga besueshmëria e anëtarësimit. Integrimi gradual ishte efektiv sepse ishte i vendosur brenda një procesi politik me një përfundim të qartë dhe të arritshëm.
Transformimet strukturore para vitit 2022: zgjerim i integrimit, rënie e besueshmërisë
Rilançimi i zgjerimit pas vitit 2022 u mbështet mbi transformime që kishin filluar më herët. Në dy dekadat e fundit, zgjerimi u përshtat me profile më të vështira të vendeve kandidate, me kontestim politik në rritje brenda BE-së dhe me një mjedis ndërkombëtar më pak të favorshëm.
Së pari, ndryshoi profili i vendeve kandidate. Zgjerimi përfshiu gjithnjë e më shumë shtete pas konflikteve dhe strukturalisht të brishta, ku stabilizimi dhe rindërtimi u bënë prioritete paralele me anëtarësimin. Në Ballkanin Perëndimor, BE-ja përdori zgjerimin si pjesë të një strategjie pasluftës, duke ofruar ndihmë financiare, qasje në treg dhe integrim rregullator edhe kur anëtarësimi ishte politikisht i largët.
Së dyti, zgjerimi u politizua më shumë dhe u vu nën kontroll më të fortë të shteteve anëtare. Krizat e brendshme të BE-së dhe “lodhja nga zgjerimi” rritën përdorimin e vetos dhe e bënë procesin më të pasigurt dhe më pak të parashikueshëm.
Së treti, mjedisi ndërkombëtar u bë më i paqëndrueshëm. Rritja e rolit të Rusisë dhe pasiguritë në angazhimin e SHBA-së ekspozuan kufizimet e një modeli që mbështetej në garanci të jashtme sigurie.
Si rezultat, u krijua një çekuilibër: integrimi gradual u zgjerua, ndërsa besueshmëria e anëtarësimit u dobësua.
Zgjerimi në një mjedis të përkeqësuar sigurie
Pushtimi rus i vitit 2022 e riktheu zgjerimin si instrument strategjik. BE-ja i dha status kandidat Ukrainës dhe Moldavisë dhe ringjalli procesin me Ballkanin Perëndimor.
Në të njëjtën kohë, integrimi gradual u përshpejtua. Në Ukrainë, ai lidhet drejtpërdrejt me stabilitetin ekonomik, vazhdimësinë institucionale dhe kapacitetin mbrojtës të shtetit. BE-ja hapi buxhetin e saj për një vend kandidat në një shkallë të paprecedentë. NATO dhe marrëveshjet dypalëshe mbeten thelbësore për sigurinë.
Në Ballkanin Perëndimor, progresi në Malin e Zi dhe Shqipëri tregon se anëtarësimi i besueshëm mund të rikthejë dinamizmin e reformave. Integrimi material u thellua përmes instrumenteve të reja financiare dhe politike.
Rikalibrimi i zgjerimit: lidhja mes anëtarësimit dhe integrimit
Sot, tensioni midis dimensionit formal të anëtarësimit dhe integrimit praktik është rritur. Disa propozojnë integrim në Tregun e Përbashkët para anëtarësimit, të tjerë anëtarësim të fazuar ose edhe anëtarësim përpara integrimit të plotë.
Sipas Bonomit, këto modele adresojnë sfida reale, por problemi kryesor mbetet politik: rikthimi i koherencës midis integrimit dhe premtimit për anëtarësim.
Në Ukrainë, integrimi i përshpejtuar është thelbësor për qëndrueshmërinë gjatë luftës. Në Ballkanin Perëndimor, besueshmëria e anëtarësimit mbetet faktori kryesor që nxit reforma, veçanërisht në sundimin e ligjit.
Në të njëjtën kohë, integrimi gradual është i nevojshëm për të menaxhuar përshtatjen ekonomike dhe për të shmangur ndarje të reja rajonale gjatë procesit të zgjerimit.
Në përfundim, zgjerimi nuk kërkon rishpikje, por rikalibrim. BE-ja duhet të sigurojë që integrimi gradual të mbetet i lidhur qartë me anëtarësimin e plotë. Pa këtë lidhje, zgjerimi rrezikon të shndërrohet në një proces të hapur integrimi pa përfundim, duke dobësuar fuqinë e tij transformuese dhe rolin e tij strategjik në sigurinë evropiane. /Pamfleti/
