Shkruar nga Gjergj Zefi
Në një përplasje që e konsumon Amerikën, destabilizon rajonin dhe trondit tregjet globale, Pekini është përfituesi më i ftohtë i një rendi ndërkombëtar në shpërbërje…
Në politikën ndërkombëtare, fituesi i një lufte nuk përcaktohet gjithmonë nga epërsia ushtarake në terren, por nga aftësia për ta kthyer krizën e të tjerëve në avantazh strategjik. Pikërisht në këtë prizëm duhet parë edhe përplasja mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit: si një konflikt ku kostot direkte i mbajnë palët ndërluftuese, ndërsa dividendët më të mëdhenj mund t’i mbledhë një aktor i tretë. Dhe ky aktor, sot, është Kina.
Kjo nuk do të thotë se Pekini është palë “e drejtë”, aq më pak një fuqi paqësore në kuptimin normativ të fjalës. Përkundrazi, Kina mbetet një fuqi e udhëhequr nga interesa të ftohta shtetërore, nga kalkulimi afatgjatë dhe nga ambicia për të riformatuar ekuilibrat ndërkombëtarë në favorin e saj. Por në dallim nga SHBA dhe Irani, ajo nuk mban mbi supe barrën e përplasjes së drejtpërdrejtë. Dhe në diplomaci, shpeshherë, ai që nuk digjet nga zjarri, i ka duart e lira për të ndërtuar rendin pas tij.
Shtetet e Bashkuara hyjnë në këtë krizë me barrën e statusit të tyre global. Çdo përshkallëzim ushtarak në Lindjen e Mesme nuk është vetëm operacion kundër Iranit; është edhe test për kredibilitetin amerikan, për kapacitetin e saj për të menaxhuar disa fronte njëkohësisht dhe për aftësinë për të ruajtur rendin që vetë e ka ndërtuar. Nëse Uashingtoni godet fort, ai rrezikon të konsumojë burime strategjike, të thellojë lodhjen e aleatëve dhe të shpërqendrohet nga sfida e tij kryesore afatgjatë: rivaliteti me Kinën. Nëse, nga ana tjetër, nuk arrin rezultat të qartë, atëherë dëmtohet perceptimi i fuqisë amerikane. Në të dyja rastet, kostoja nuk është vetëm ushtarake; është politike, ekonomike dhe simbolike.
Irani, ndërkohë, nuk mund të konsiderohet fitues në asnjë kuptim serioz të termit. Edhe nëse arrin të mbijetojë politikisht ose të ruajë kapacitetet e tij shtetërore, çmimi për shoqërinë iraniane, për sigurinë rajonale dhe për stabilitetin ekonomik do të jetë shumë i lartë. Regjimet shpesh i mbijetojnë luftërave; popujt jo gjithmonë i përballojnë pasojat me të njëjtën lehtësi. Prandaj çdo interpretim romantik i “qëndresës iraniane” do të ishte po aq i varfër sa edhe propaganda që sheh në përdorimin e forcës amerikane një zgjidhje automatike.
Kina përfiton jo sepse e ka prodhuar domosdoshmërisht këtë konflikt, por sepse di të lexojë me kthjelltësi dobësitë që ai ekspozon. Sa më shumë që SHBA zhytet në Lindjen e Mesme, aq më tepër i shpërndahet vëmendja strategjike. Sa më e madhe të bëhet pasiguria energjetike dhe tregtare, aq më i madh bëhet roli i fuqive që operojnë me durim, me rezervë dhe pa hyrë drejtpërdrejt në zjarr. Pekini nuk ka nevojë të paraqitet si aleat i Iranit dhe as si kundërshtar frontal i Amerikës; i mjafton të qëndrojë në periferi të konfliktit, duke ruajtur furnizimet, duke zgjeruar kontaktet diplomatike dhe duke projektuar veten si alternativë ndaj një Perëndimi gjithnjë e më të konsumuar nga krizat.
Megjithatë, do të ishte gabim analitik dhe moral të paraqitej Kina si ndonjë fuqi e ekuilibrit etik. Ajo nuk lëviz nga parime universale, por nga interesi i vet kombëtar. Retorika për paqe, dialog dhe stabilitet ka vlerë vetëm deri në pikën ku përputhet me nevojën e saj për energji, tregje dhe ndikim gjeopolitik. Pra, përfitimi kinez nga kjo luftë nuk është shenjë e ndonjë epërsie morale, por dëshmi e cinizmit racional me të cilin veprojnë fuqitë e mëdha. Në këtë kuptim, Pekini nuk është zgjidhja e krizës; është një nga përfituesit më të aftë të saj.
Kjo e bën edhe më të rëndësishëm një vëzhgim themelor: luftërat moderne nuk prodhojnë më vetëm fitues ushtarakë, por edhe rentierë strategjikë. Fuqi që nuk hyjnë me çizme në terren, por mbledhin fitimet nga konsumimi i të tjerëve. Nëse SHBA shpenzon kapital politik dhe ushtarak; nëse Irani shkatërron më tej stabilitetin e rajonit dhe nëse aleatët evropianë vazhdojnë të ndjekin krizën më shumë sesa ta formësojnë atë, atëherë hapësira për ngritjen relative të Kinës zgjerohet natyrshëm.
Pikërisht këtu qëndron ironia më e madhe e kësaj përplasjeje. Një luftë e menduar si demonstrim force mund të prodhojë efektin e kundërt: jo forcimin e rendit ekzistues, por përshpejtimin e erozionit të tij. Dhe në vakuumin që krijohet, Kina nuk ka nevojë të fitojë betejën; i mjafton të fitojë kohën, terrenin diplomatik dhe lodhjen e kundërshtarit.
Në fund, pyetja thelbësore nuk është nëse SHBA mund ta godasë Iranin më fort, as nëse Irani mund ta përballojë presionin më gjatë. Pyetja reale është kush po përfiton nga dobësimi reciprok i palëve. Deri tani, përgjigjja duket e ftohtë dhe e pakëndshme: jo sepse Kina është më e drejtë, më paqësore apo më legjitime, por sepse në një botë ku rendi po lëkundet, ajo po tregohet aktori më i aftë për ta shfrytëzuar paqartësinë.
