Shkruar nga Goffredo Buccini
Autokrati është produkt i vetë Evropës…
Më 16 qershor 1989, në Sheshin e Heronjve në Budapest, Viktor Orbán mbajti një fjalim të madh si liberal që ishte në atë kohë. Perdja e Hekurt po shpërbëhej, por regjimi kukull i sovjetikëve luhatej mes hapjeve dhe represionit. Në përkujtimin e Imre Nagy, kryeministrit të revolucionit të vitit 1956 të shtypur nga Moska, shumë njerëz ende kishin frikë të flisnin hapur. Ai jo. Autorja e librit Tainted Democracy (demokracia e korruptuar), Zsuzsanna Szelény, atëherë aleate e tij dhe sot kundërshtare, kujton se ai djalë i guximshëm u dha thjesht rusëve njoftimin për largim nga Hungaria.
“Mund t’i japim fund diktaturës komuniste”, deklaroi ai me forcë, duke kërkuar zgjedhje të lira. Intelektualët e gjysmës së Evropës e përqafuan këtë “enfant prodige”.
Një çerek shekulli më vonë, me Hungarinë tashmë në Bashkimin Evropian, ish-liberali i ri, i rënduar si në trup ashtu edhe në shpirt, varrosi me një tjetër fjalim të famshëm të gjitha idealet falë të cilave kishte bashkuar bashkëmoshatarët e tij në aleancën demokratike të Fidesz: “Kombi hungarez nuk është thjesht një grup individësh, është një komunitet që duhet forcuar: prandaj po ndërtojmë në Hungari një shtet joliberal”.
Liritë individuale do të zëvendësoheshin nga ndërhyrja qeveritare, ndërsa qytetarët do të “kujdeseshin” nga paternalizmi publik. Orbán ndryshoi drejtim, bashkë me të edhe Fidesz: si pika orientimi u bënë Rusia e Putinit dhe një konservatorizëm i zymtë para-iluminist. Oksimoroni i “demokracisë joliberale” u kthye shpejt në një markë mes sovranistëve në çdo gjerësi gjeografike. Miku Viktor u cilësua “një nga liderët moralë më të mëdhenj në botë”, sipas strategut Steve Bannon.
Më 12 prill, kryeministri i Budapestit, në pushtet pa ndërprerje prej gjashtëmbëdhjetë vitesh, do të përpiqet të rizgjidhet për herë të pestë radhazi, pavarësisht rritjes së pakënaqësisë dhe sondazheve premtuese për rivalin e tij, Péter Magyar. Shumë është në lojë në këto zgjedhje, ndaj edhe shumë lëviz rreth tyre. Manovra ndikimi nga Moska, ndërhyrje nga Amerika e lidhur me Trump (JD Vance pritet të mbërrijë të martën), sulme të koordinuara kundër Magyar, blerje votash, ridizenjim i zonave elektorale për të favorizuar qeverinë, madje edhe një projekt rus për një atentat të rremë për të forcuar pozitat e Orbán: këto dhe skema të tjera raportohen nga shtypi ndërkombëtar, OJQ-të dhe pak media vendase që ende ruajnë pavarësinë.
Ekziston gjithashtu frika për pasoja të rënda në një vend ku kryeministri ka ndryshuar Kushtetutën, ka nënshtruar sistemin gjyqësor, ka kufizuar median dhe ka krijuar një rrjet ekonomik klientelist me familjarë dhe miq të afërt. Sipas statistikave, Hungaria është shteti më i korruptuar dhe ndër më të varfrit në Bashkimin Evropian. Pak vende tregojnë kaq qartë se si kundërshtarët e shtetit të së drejtës bashkëpunojnë nga Shtëpia e Bardhë deri në Kremlin. Një analizë e Dataroom, nga Milena Gabanelli dhe Maria Serena Natale, shpjegon se si autokrati hungarez është kthyer në tre dekada në një sfidë për demokracitë liberale, një simbol të populizmit sovranist dhe një aleat të besueshëm të Putinit: duke përdorur me vendosmëri të drejtën e vetos brenda BE-së dhe fondet evropiane të marra (rreth 60 miliardë në 13 vite), ai ka ndërtuar një autokraci konkurruese ku votimi ekziston, por mekanizmat e kontrollit janë dobësuar ndjeshëm, duke e bërë shumë të vështirë ndryshimin e pushtetit.
Megjithatë, pyetja thelbësore është: pse? Pse ai liberal i ri u shndërrua në një kundërshtar të ideve që dikur përfaqësonte? Shpjegimi më i drejtpërdrejtë është oportunizmi: Orbán pa në të djathtë hapësira që nuk i gjente diku tjetër për ambicien e tij të madhe. Por lind një pyetje tjetër: pse u krijuan këto hapësira jashtë sistemit liberal të sapolindur? Ivan Krastev dhe Stephen Holmes, në librin e tyre La rivolta antiliberale, theksojnë presionin për imitimin e modeleve perëndimore mbi një shoqëri të ngrirë nga dekada të tëra regjimi shtetëror, si dhe kombinimin e emulimit dhe zhgënjimit që pasoi. Ata vënë në dukje një komunitet të reduktuar në rrjet prodhuesish dhe konsumatorësh, pa dimensionin e vlerave shpirtërore, si dhe privatizime shpesh të kontrolluara nga ish-anëtarë të regjimit komunist.
Në këtë kontekst, Orbán arriti të interpretojë dhe të shfrytëzojë një botë të prirur drejt “retrotopisë”, pra nostalgjisë për një të kaluar të idealizuar dhe shpesh jo reale. Ai shprehu pakënaqësi ndaj burokracisë së Brukselit dhe promovoi idenë e një lideri të fortë që lehtëson barrën e vendimmarrjes për qytetarët. Liberalizmi ekonomik nuk prodhon gjithmonë liberalizëm politik; kur lihet pa kontroll, mund të gjenerojë reagime të kundërta.
Në këtë kuptim, autokrati i Budapestit është produkt i vetë Evropës dhe i dobësive që shoqëruan zgjerimin e saj pas Traktatit të Nicës në vitin 2000. Çështja nuk lidhet vetëm me Hungarinë, por me të ardhmen e gjithë Evropës. Megjithatë, kjo tregon edhe kufizimet e projektit evropian në formën e tij aktuale. Orbán mund të bllokojë fondet jetike për Ukrainën, të paraqesë Kievin si armik në fushatë dhe të pengojë vendime të rëndësishme të BE-së pa pasoja të drejtpërdrejta. Në rast të rizgjedhjes së tij, Bashkimi Evropian po shqyrton masa si ngrirja e fondeve ose pezullimi i të drejtës së votës, megjithëse këto procese janë të ndërlikuara.
Në një kohë kur Donald Trump shfaq skepticizëm ndaj NATO-s, BE-ja nuk mund të përballojë praninë e një aleati të Kremlinit brenda strukturave të saj. Imazhi i ministrit të Jashtëm të një vendi anëtar që informon homologun rus për diskutime konfidenciale në Këshillin Evropian dhe e përshëndet me fjalët “gjithmonë në shërbimin tuaj” nuk përbën vetëm një problem etik, por një gabim strategjik./ “Corriere della Sera”
