SHBA dhe Irani përballen me një konflikt të gjatë, me pasoja të pasigurta për rajonin dhe rendin global
Në luftë, ajo që në fillim duket logjike mund të rezultojë, në retrospektivë, e pamatur. Pasi zmbrapsi pushtimin irakian në vitin 1982, Irani refuzoi një armëpushim dhe vazhdoi me një kundërofensivë. Shtetet e Bashkuara rrëzuan Saddam Husseinin brenda javësh në vitin 2003, por më pas u zhytën në një kryengritje që zgjati pothuajse një dekadë.
Të dyja kishin arsyet e tyre: Irani synonte të rrëzonte qeverinë irakiane; SHBA donte të vendoste një regjim miqësor. Të dyja e tepruan dhe përfunduan në luftëra të gjata dhe të paqarta rraskapitjeje.
Tani, në javën e pestë, lufta e tretë e Gjirit ka zgjatur më shumë sesa parashikoi Donald Trump në fillim. SHBA dhe Irani kanë shkëmbyer propozime për armëpushim, por qëndrimet e tyre mbeten larg. Pothuajse askush në rajon nuk është optimist se bisedimet indirekte do të çojnë në marrëveshje. Disa po flasin për vendosjen e mijëra trupave amerikane në terren për të marrë territor iranian; Pentagoni thuhet se po përgatitet për javë të tëra operacionesh tokësore. Javë të tjera luftimesh duken të mundshme, një zhvillim që do t’i përshtatej Izraelit, palës së tretë në këtë luftë.
Edhe një herë, secila palë ka arsyet e saj për të vazhduar. Rreziku është që të dyja të tejkalojnë kufijtë. Irani mund të humbasë mundësinë më të mirë për ta mbyllur luftën me kushte të favorshme. Trump mund të përfshihet në një konflikt të zgjatur që dikur e kritikonte. Ndërkohë, edhe pse luftojnë krah për krah, Izraeli mund të dëmtojë rëndë marrëdhënien e tij më të rëndësishme: atë me SHBA-në.
Në Iran, regjimi mendon se ka epërsinë. Ai ka përballuar një muaj lufte dhe ka ruajtur një ritëm të qëndrueshëm, edhe pse të reduktuar, sulmesh me raketa dhe dronë ndaj Izraelit dhe shteteve arabe të Gjirit. Ai ka shkaktuar tashmë dëme të mëdha në ekonominë globale. Më shumë pasoja priten: Trump mund të ketë ulur përkohësisht çmimet e naftës javën e kaluar duke ekzagjeruar përparimin drejt një marrëveshjeje, por realiteti, një mungesë prej rreth 10 milionë fuçi në ditë, po rikthehet. Një fuçi nafte Brent tani kushton mbi 112 dollarë.
Ndërkohë, dëmet ndaj Iranit, edhe pse të mëdha, mbeten kryesisht të kufizuara në objektiva ushtarake dhe bërthamore. Regjimi vazhdon madje të eksportojë naftë (dhe në disa raste me çmime më të larta se Brent).
Ky duhet të ishte momenti i Iranit për të shfrytëzuar maksimalisht pozicionin dhe për të tentuar përfundimin e konfliktit. Ai mund të ofronte heqjen dorë nga kontrolli mbi Ngushticën e Hormuzit në këmbim të lehtësimit të sanksioneve, të shtonte disa lëshime të tjera të kufizuara dhe të premtonte diskutime për kërkesat e tjera të SHBA-së në të ardhmen. Kjo do të ishte një marrëveshje jo ideale për Iranin, por më e favorshme për të sesa për Trumpin.
Megjithatë, Republika Islamike duket e pavullnetshme për një marrëveshje të tillë. Irani është sulmuar dy herë gjatë vitit të fundit ndërkohë që negocionte me SHBA-në, çka i ka bërë liderët e tij njëkohësisht hakmarrës dhe dyshues. Ata duan jo vetëm t’i japin fund luftës, por edhe të parandalojnë një tjetër, dhe besojnë se më shumë kaos ekonomik mund t’i ndihmojë në këtë drejtim. Disa zyrtarë shpresojnë të vendosin tarifa për përdorimin e Hormuzit, duke i tarifuar anijet që kalojnë. Ata gjithashtu kërkojnë kushte që Trump nuk mund t’i pranojë, si mbyllja e bazave amerikane në rajon dhe pagesa e reparacioneve për luftën.
Nëse lufta vazhdon, dy zhvillime duken të mundshme. Së pari, do të bëhet më e vështirë për Trump të shpallë fitore. Mbyllja e Hormuzit është tashmë një problem politik në SHBA dhe po forcon qëndrimet e aleatëve kyç në Gjirin Persik, veçanërisht Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe. Nëse zgjat edhe disa javë, do të jetë e vështirë të paraqitet një marrëveshje e paplotë si sukses.
Së dyti, dëmet ndaj Iranit do të rriten. Të premten, Izraeli bombardoi fabrika të mëdha çeliku në vend, të paktën njëra prej të cilave ndaloi prodhimin. Ndikimi i një ndërprerjeje të zgjatur do të ishte i madh. Hekuri dhe çeliku janë ndër eksportet kryesore jo-naftë të Iranit, me të ardhura prej gati 7 miliardë dollarësh në vit — një burim i rëndësishëm valutash, pasi eksportet e naftës janë kufizuar nga sanksionet amerikane. Fabrikat furnizojnë gjithashtu industri të brendshme si automobilët dhe ndërtimi.
Për momentin, SHBA po frenon Izraelin nga sulme të tjera të tilla, por kjo nuk do të zgjasë përgjithmonë. Kontrolli i Iranit mbi Hormuzin mund të rezultojë një aset i përkohshëm: nëse regjimi nuk e përdor për një armëpushim, mund të përfundojë duke nxitur një konflikt më shkatërrues, që ka gjasa të përfshijë edhe një pushtim tokësor.
Pentagoni ka dërguar tashmë rreth 7.000 marinsa dhe parashutistë në rajon dhe mund të vendosë edhe 10.000 të tjerë. Ata mund të përpiqen të marrin ishuj në hyrje të ngushticës, si Abu Musa dhe Tunbet, të kontestuara mes Iranit dhe Emirateve. Disa zyrtarë në Gjirin Persik kërkojnë gjithashtu që SHBA të vendosë një bllokadë për të kufizuar eksportet iraniane të naftës, megjithëse kjo mund të rrisë më tej çmimet globale.
Këto hapa mund të mos mjaftojnë për një president që preferon veprime spektakolare. Trump mund të tundohet nga opsione më të mëdha: marrja e ishullit Kharg, ku ndodhet terminali kryesor i eksportit të naftës së Iranit, ose dërgimi i komandove për të siguruar rezervat e uraniumit të pasuruar. Të dyja do të ishin operacione të rrezikshme dhe komplekse.
Cilado rrugë që të zgjedhë, administrata amerikane shpreson për një goditje vendimtare: ose të detyrojë Iranin të rihapë Hormuzin, ose t’i japë presidentit mundësinë të shpallë fitore. Por mund të mos ndodhë asnjëra. Nëse SHBA merr ishuj dhe Irani nuk dorëzohet, do të duhet t’i mbajë ato. Nëse trupat amerikane pësojnë humbje të mëdha, Trump mund të detyrohet të dërgojë edhe më shumë forca. Në vend që ta përfundojë luftën, një ndërhyrje tokësore mund ta thellojë përfshirjen amerikane.
Kjo do të krijonte rreziqe edhe për kryeministrin izraelit Benjamin Netanyahu dhe për Izraelin. Ai shpreson që lufta ta ndihmojë në zgjedhjet e ardhshme, por një konflikt i gjatë mund ta dëmtojë. Pjesa më e madhe e vendit është ende nën kufizime që pengojnë aktivitetin normal ekonomik, me kosto mbi 1 miliard dollarë në javë. Mbështetja publike mbetet e lartë, por po bie.
Një shqetësim më i madh për Izraelin është marrëdhënia me SHBA-në, e cila tashmë është dobësuar pas konfliktit në Gaza. Sondazhet tregojnë se për herë të parë më shumë amerikanë janë simpatizantë të palestinezëve sesa të Izraelit. Ndërkohë, një pjesë e republikanëve argumenton se Izraeli ka ndikim të tepërt në politikën e jashtme amerikane.
Nëse lufta zgjat me muaj, me humbje amerikane dhe rritje inflacioni, mund të lindin tensione të reja politike në SHBA. Zgjedhjet e ardhshme mund të kthehen në referendum për marrëdhëniet me Izraelin.
Në fund, secila palë beson se ka diçka për të fituar nga vazhdimi i luftës. Por pyetja kryesore mbetet: kush ka më shumë për të humbur. /Përshtatur nga “The Economist”
