Shkruar nga Gjergj Zefi
Shembja e rendit liberal të udhëhequr nga SHBA po hap garën për influencë në Ballkan, duke e ekspozuar Shqipërinë ndaj një bote më të ashpër, më të paparashikueshme dhe pa garancitë e dikurshme.
SHBA-ja po tërhiqet nga arkitektura liberale e pas-’45-ës, duke lënë hapësirë për fuqi autoritare, rregulla të reja të interesit të zhveshur dhe një botë ku Ballkani duhet të mbijetojë pa garancitë që ka pasur për 80 vjet.
Për dekada të tëra, Shtetet e Bashkuara ishin shtylla kryesore e rendit liberal botëror. Ato vendosën rregullat, krijuan institucionet dhe garantuan sigurinë mbi të cilën u ngrit pjesa më e madhe e mirëqenies globale.
Por sot, është pikërisht Amerika ajo që ka vendosur të tërhiqet nga ky rol historik. Ky është momenti kur rendi i pas-Luftës së Dytë Botërore nuk po sfidohet më vetëm nga Kina apo Rusia, por po shpërbëhet nga brenda, nga ata që dikur e ndërtuan.
Administratat e fundit amerikane kanë zhvendosur fokusin nga multilateralizmi drejt interesit të zhveshur kombëtar.
Mbrojtja e tregtisë së lirë, fuqizimi i institucioneve ndërkombëtare apo respektimi i së drejtës ndërkombëtare nuk shihen më si prioritete strategjike, por si pengesa që “dëmtojnë Amerikën”.
Sekretari i Shtetit e tha hapur: rendi ndërkombëtar liberal është bërë “armë kundër nesh”. Kjo gjuhë nuk është thjesht retorikë; ajo legjitimon tërheqjen amerikane nga sistemi i rregullave globale, duke u krijuar hapësirë aktorëve autoritarë të modelojnë normat e reja sipas interesave të tyre.
Kur SHBA heq dorë nga arkitektura që vetë e ngriti, bota hyn në territor të pakontrolluar. Kina po ndërton rrjetin e saj ekonomik paralel, Rusia po krijon precedentë ushtarakë nga Ukraina në Afrikë, ndërsa Perëndimi është më i fragmentuar se kurrë.
Në këtë realitet, rregullat e përbashkëta nuk janë më garanci; janë opsione. Institucionet ndërkombëtare nuk janë më arbitër; janë peng i krizave gjeopolitike. Aleancat nuk janë më të pathyeshme; varen nga zgjedhjet, humoret dhe ciklet e brendshme politike.
Për vende të vogla si Shqipëria, ky tranzicion është më i rrezikshëm se duket. Ne jemi shtet që mbështetet te ligji ndërkombëtar dhe garancitë kolektive, jo te fuqia. Dobësimi i rendit liberal nënkupton konkurrencë më të ashpër në Ballkan, më shumë influencë nga aktorë autoritarë dhe një klimë ku prioritetet amerikane mund të zhvendosen drejt Azisë, duke e lënë rajonin tonë me më pak vëmendje dhe më pak mbrojtje sistemike.
Ky është momenti kur diplomacia shqiptare duhet të jetë më vigjilente se kurrë: të forcojë partneritetin me SHBA-në, të thellojë integrimin në BE, por edhe të zhvillojë kapacitete autonome për të naviguar në një botë ku rregullat nuk janë më të garantuara. Rendi i vjetër po shembet, por tranzicioni drejt rendit të ri do të jetë i gjatë, i ashpër dhe i mbushur me pasiguri.
Shqipëria nuk mund ta përballojë këtë epokë me automatizim; duhet strategji, qartësi dhe një politikë e jashtme që e lexon saktë këtë realitet të ri global.
