Demokracia nuk është në agoni. Por rrezikon të humbasë kontrollin mbi realitetin…
Ekziston një narrativë, në fund të fundit paksa dembele, që ka kohë që përsëritet: Demokracitë liberale të Evropës janë në shtratin e vdekjes, të dobësuara nga brenda nga populizmi, të sulmuara nga jashtë nga autokracitë. Të paafta, si nga brenda ashtu edhe nga jashtë, për t’iu përgjigjur ritmit përshpejtues të botës. Është një narrativë që mbart magjinë e profecive vetëpërmbushëse: sa më shumë e përsërisim atë, të përditësuar me krizat e fundit, aq më pak e kuptojmë se çfarë po ndodh. Sepse ajo që po ndodh ka nuanca komplekse, të cilat meritojnë të shqyrtohen dhe rishqyrtohen.
Së pari, Ukraina po lufton. Fjalë për fjalë, deri në pikën e lodhjes: kundër një ushtrie pushtuese, me vdekje dhe lëndime të përditshme, me ndërtesa të bombarduara në zemër të qyteteve të saj. Dhe e bën këtë duke kombinuar dy gjëra në dukje të papajtueshme: vendosjen ushtarake në front dhe transparencën në lidhje me kontradiktat e saj në vend. Skandalet e korrupsionit, ndryshimet midis ministrave që i raportojnë Presidentit Zelensky, tensionet me partnerët e saj perëndimorë: të gjitha janë të pazbuluara, madje edhe më të dukshmet e protestave në rrugë në Kiev. Ky është ndryshimi midis një demokracie që mbron veten dhe një regjimi që po forcohet.
Në një nivel tjetër, qeveritë evropiane bëjnë duel. Ato debatojnë, negociojnë. Pas toneve të nxehta, madje edhe për përmbajtjen e flukseve të migracionit, një çështje përçarëse në çdo shoqëri, nga Danimarka në Afrikën e Jugut, ato ndjekin kompromise: të kontestuara dhe të qortuara, të hedhura në votim përsëri e përsëri.
Konflikti është i pashmangshëm; ai zbulon dobësi që duhet të korrigjohen gradualisht. Lidhur me përqindjen e burimeve kombëtare të kërkuara për mbrojtje të përbashkët, për të përmendur një shembull të dytë të mprehtë, BE-ja ka ndërmarrë hapa që do të kishin qenë të paimagjinueshëm vetëm tre vjet më parë. Asnjë nga këto vendime nuk ishte i shpejtë, asnjë nuk i kënaqi të gjithë. Por vendosmëria për t’u angazhuar nuk është “larguar”.
Nëse e gjithë kjo është e vërtetë, dhe është dëshmi e një vitaliteti shpesh të nënvlerësuar, diçka mungon. Ajo që mungon është një kuptim i asaj që është ndoshta kërcënimi më i madh sot për stabilitetin e sistemit brenda të cilit veprojmë dhe identifikohemi.
Shkencëtarja politike franko-tuniziane Asma Mhalla ka shkruar se pushteti, në një të ardhme të afërt që është vërtet një “vazhdimësi e së tashmes”, nuk do të na qeverisë: ai do të na programojë. Platformat e mëdha teknologjike, distriktet transnacionale të BigTech, nuk i organizojnë thjesht ditët tona, domethënë jetët tona; ato i drejtojnë ato. Ato drejtojnë preferencat tona, zgjedhin informacionin që mund të kemi qasje dhe, në fakt, formësojnë perceptimin tonë të realitetit. Në esenë e saj “Rezistimi ndaj Kohëve të Errëta ” (Einaudi, 2026), Mhalla flet për një “kiberdistopi”: “Ajo që ne e quajmë realitet është tashmë një ndërfaqe.”
Sipas këtij interpretimi, çështja nuk është (thjesht) teknologjike. Është politike. Në Leviathan, Thomas Hobbes e imagjinon sovranin si një gjigant të mbushur me mijëra trupa të vegjël njerëzorë: fuqia e “përbindëshit” lind nga një pakt kolektiv. Ne mblidhemi brenda kufijve të një entiteti sovran të cilit ia besojmë, duke hequr dorë, forcën tonë individuale, duke marrë në këmbim siguri, rend dhe mbrojtje. Faqja e titullit të asaj vepre, e botuar në vitin 1651, përshkruan modelin mbi të cilin mbështeten ende shtetet e afta për të na mbrojtur nga vetëshkatërrimi. Sistemi funksionon për sa kohë që ai shtet mban monopolin mbi forcën, dhe kontrollin e strukturës.
Kur një fuqi tjetër e krahasueshme hyn në konflikt, pakti lëkundet. BigTech-et do të përfaqësonin atë “fuqi të krahasueshme”. Ato nuk konkurrojnë me shtetet në konflikt të drejtpërdrejtë gjeopolitik. Ato konkurrojnë në sferën e infrastrukturës njohëse dhe i zhvendosin vendimet e mëdha “jashtë” sferës demokratike. Mekanizmat e demokracisë rrezikojnë të bëhen një vitrinë: mbahen zgjedhje, organizohen debate, indinjata qarkullon rregullisht, madje më shumë se më parë… Megjithatë, kushtet e gjykimit të lirë kërcënojnë të rrëshqasin në mënyrë të padukshme diku tjetër, në arkitektura që askush nuk i pa të ndërtuara dhe askush nuk mund t’i rrëzojë. Kontrata sociale shkatërrohet, e zëvendësuar nga kodet.
Mhalla kështu përshkruan një Leviathan me dy koka: shteti i hibridizuar me platforma të mëdha private, në një simbiozë që mund të jetë “njëkohësisht politikisht ultra-autoritare dhe ekonomikisht hiper-liberale”. Shtetet e Bashkuara të Trump dhe Musk janë rasti ekstrem më i dukshëm. Kina ofron versionin e dirigjuar: platforma “të disiplinuara”, e njëjta logjikë dhe shpejtësi kontrolli, shtylla të ndryshme të dominimit.
Nëse ky do të ishte skenari, edhe në një version më pak apokaliptik, çfarë hapësire veprimi do të mbetej, a ka, për shtetet evropiane? Dhe për të gjitha demokracitë liberale, të cilat janë shumë më të vogla në madhësi dhe kanë procese vendimmarrjeje shumë më të ndërmjetësuara?
Përgjigja nuk mund të jetë tërheqja strategjike, dhe as iluzioni se rregullimi do të mjaftojë nuk do të na shërbejë mirë. Evropa me të vërtetë është përpjekur (dhe me meritë) të zhvillojë një kuadër rregullator gjithëpërfshirës për të përmbajtur fuqinë e BigTech. Megjithatë, ajo nuk ka ndërtuar një forcë industriale sadopak të krahasueshme me atë të Amerikës apo Kinës. Rregullat e mira kanë kuptim, por rregullat vetëm nuk depërtojnë në marrëdhëniet e pushtetit.
Mario Draghi e shkroi dy vjet më parë: pa një rritje të investimeve në teknologji, energji dhe mbrojtje, Evropa nuk do të jetë në gjendje të konkurrojë dhe do të jetë e destinuar të bëhet një treg konsumi për fuqitë që “prodhojnë” të ardhmen. Raporti i tij, i paraqitur më 9 shtator 2024, mbeti i pandryshuar. Sa nga rekomandimet janë zbatuar plotësisht? Gjashtëdhjetë nga 383, të barabarta me 15.7%; ishin 15% në fillim të vitit 2026. Përqindja mat vonesën. Dhe vonesa, në këtë fazë, nuk është një fakt teknik. Është, në të vërtetë, një rrezik politik.
Ka diçka që demokracitë e ruajnë: aftësinë për të emërtuar problemet. Për t’i vendosur ato në tryezë. Për të ndërtuar një konsensus rreth asaj tryeze që kërkon t’i përgjigjet, ngadalë, në mënyrë konfrontuese, realitetit të qytetarëve, përtej ndërfaqeve. Në një epokë në të cilën forma e parë e rezistencës është përpjekja për të parë ose për të dëgjuar, kjo nuk është një arritje e vogël. Sigurisht, tani duhet të imagjinojmë përshpejtimin tonë. Në kapitullin 44 të Leviathanit, Hobbes shkroi se mundimi më i keq është “dhimbja dhe pakënaqësia e mendjes, e shkaktuar nga vetëdija e lumturisë së humbur dhe vazhdimësia e përjetshme e ndëshkimit”.
Duke shtrydhur fjalët e filozofit anglez, algoritmet kanë nxjerrë një aforizëm të përshtatshëm për t’u ndarë në mediat sociale, të lehtë për t’u mbajtur mend: “Ferri është e vërteta e parë shumë vonë”./ “Corriere della Sera”
