Nga Petar Ribarski*
Kur flasim për reforma, vëmendja pothuajse gjithmonë përqendrohet te momenti i miratimit të tyre: votimi, nënshkrimi, shpallja. Megjithatë, ky është vetëm fillimi, jo fundi. Dallimi mes një reforme të suksesshme dhe një reforme të pasuksesshme rrallëherë përcaktohet nga teksti i ligjit që e parashikon atë.
Ai përcaktohet në hapësirën mes ligjit dhe zbatimit të tij, aty ku ambicia për ta sanksionuar në legjislacion përballet me kapacitetin institucional, realitetin e biznesit dhe kohën e nevojshme për t’u përshtatur.
Këtu qëndron një dallim që shpesh anashkalohet. Përfshirja e legjislacionit europian nuk është thjesht çështje nëse legjislacioni kombëtar përputhet me të, por edhe e ritmit me të cilin realizohet ky përafrim.
Edhe vetë shtetet anëtare të Bashkimit Europian nuk i zbatuan direktivat më të reja në një vakum.
Ato e bënë këtë pas vitesh, shpesh dekadash, gjatë të cilave institucionet, kushtet e tregut dhe ekonomitë e tyre ndërtuan gradualisht bazën mbi të cilën më pas mund të mbështeteshin këto ndryshime.
Ishte një proces natyror: fillimisht ndërtimi i kapaciteteve, një lloj përgatitjeje, dhe vetëm më pas pranimi i detyrimeve.
Kur të njëjtat standarde zbatohen në një mjedis që nuk e ka këtë bazë të akumuluar më parë, ritmi bëhet vendimtar. Kjo nuk ka të bëjë me uljen e ambicies apo me zvarritjen e reformave.
Bëhet fjalë për një ritëm realist, që u jep mundësi zhvillimit, kushteve dhe ekonomisë të përshtaten me ndryshimet më të fundit, në vend që detyrimet të imponohen më shpejt sesa mund t’i përballojë terreni.
Kur afatet kalimtare janë jorealiste, ose kur koha e parashikuar nuk përputhet me realitetin, krijohet një hendek: ligji ekziston, por nuk funksionon ashtu siç synohej. Ai ose bëhet i pazbatueshëm, ose deformohet deri në atë pikë sa humbet qëllimin e tij.
Një hendek i tillë nuk është abstrakt. Merrni, për shembull, një detyrim raportimi që hyn në fuqi përpara se institucioni përgjegjës të ketë një sistem funksional për të marrë dhe për të përpunuar këto raporte.
Një kërkesë e tillë duket sikur qëndron pezull, pa bazë reale. Ose mendoni për një standard që kërkon pajisje dhe procedura të reja, ndërkohë që kompanive u jepen vetëm disa muaj për t’u përshtatur, kur në fakt mund të nevojiten vite për t’i zbatuar ato.
Në raste të tilla, ligji plotësohet formalisht dhe afatet respektohen në letër, por objektivat – mbrojtje më e mirë, transparencë më e madhe dhe konkurrencë më e shëndetshme – mbeten të paarritshme. Zbatimi shndërrohet në një ritual administrativ, në vend që të sjellë ndryshim të vërtetë.
Pasojat e kësaj mospërputhjeje janë më të thella sesa duken në pamje të parë. Kur reformat miratohen vazhdimisht më shpejt sesa mund t’i përthithë mjedisi, lind diçka që është më e vështirë për t’u riparuar se çdo rregullore e veçantë: gërryerja e besimit te vetë procesi i reformave.
Bizneset fillojnë t’i shohin detyrimet e reja si një barrë që ndryshon shumë shpejt për t’u planifikuar, madje edhe për t’u marrë seriozisht në konsideratë. Nga ana tjetër, qytetarët shohin ligje që ekzistojnë, por nuk sjellin ndryshimin e premtuar. Ndërsa institucionet, në vend që të forcojnë besueshmërinë e tyre me çdo reformë të suksesshme, konsumojnë edhe besueshmërinë që u ka mbetur me çdo reformë që mbetet vetëm në letër.
Besimi, sapo dëmtohet, rikthehet ngadalë, nëse rikthehet ndonjëherë. Në vend të tij rritet skepticizmi, i cili zbeh edhe më shumë energjinë që kërkon procesi i reformave.
Të gjitha këtyre u shtohet tashmë edhe një shtresë e re kompleksiteti. Digjitalizimi po përshpejtohet. Inteligjenca Artificiale po depërton në sektorë të ndryshëm më shpejt sesa mund ta mbulojë rregullimi ligjor. Ndryshimet gjeopolitike po shtojnë pasigurinë në vendimet për investime.
Këto zhvillime nuk janë jashtë procesit rregullator. Përkundrazi, ato e formësojnë atë drejtpërdrejt, duke ndryshuar shpesh supozimet mbi të cilat është hartuar një pjesë e legjislacionit, madje përpara se ajo të fillojë të zbatohet.
Edhe këtu qëndron një nga gabimet më të zakonshme në mënyrën se si trajtohen ndryshimet rregullatore. Shpesh ato konsiderohen si një çështje e ngushtë ose thjesht ligjore, më saktësisht si një detyrë e thjeshtë përafrimi ligjor, e cila shihet si përgjegjësi ekskluzive e departamenteve juridike.
Por ndikimi i tyre është shumë më i gjerë. Ndryshimet rregullatore ndikojnë në vendimet për investime, marrëdhëniet ndërmjet institucioneve, dinamikën e tregut dhe, në fund të fundit, në besimin mbi të cilin mbështetet çdo ekonomi e qëndrueshme. Kur ato shihen vetëm si një kosto ligjore, humbet pikërisht dimensioni i tyre strategjik dhe institucional.
Askund kjo nuk është më e dukshme sesa në vendimet për investime. Kapitali nuk kërkon kushte të përsosura; ai kërkon kushte të parashikueshme. Një investitor mund të përshtatet me rregulla më të rrepta, nëse e di se cilat do të jenë ato dhe kur do të hyjnë në fuqi.
Ajo që kapitali e ka të vështirë të përballojë, dhe ndaj së cilës është veçanërisht i ndjeshëm, është pasiguria: rregulla që ndryshojnë papritur, afate që zhvendosen pa paralajmërim dhe detyrime që shfaqen përpara se tregu të jetë gati t’i përmbushë.
Pikërisht për këtë arsye, një ritëm i parashikueshëm reformash nuk është vetëm një çështje teknike e menaxhimit të ndryshimit. Ai është një sinjal i drejtpërdrejtë për tregun, një sinjal që përcakton nëse kapitali do të vijë, do të qëndrojë, do të presë në anë derisa situata të qartësohet, apo – në skenarin më të pafavorshëm – do të largohet.
Nga ky hendek buron vlera e diçkaje që shpesh emërtohet gabimisht: angazhimi strategjik. Ai nuk është as lobim dhe as një përpjekje joformale për të ndikuar në vendimmarrje. Është një proces i strukturuar dhe transparent dialogu, ose të paktën përafrimi, ndërmjet institucioneve, rregullatorëve, përfaqësuesve të biznesit dhe të gjithë atyre që kanë interes legjitim për një çështje të caktuar.
Gjithçka mbështetet te faktet dhe te shkëmbimi i hapur i mendimeve. Qëllimi i tij është krejt i kundërt me vendimmarrjen pas dyerve të mbyllura: të mundësojë vendime më të informuara dhe të sigurojë paraprakisht një mbështetje më të gjerë për to.
Pse është kaq i rëndësishëm dialogu i hershëm? Sepse palët e ndryshme në një proces reformash kanë pritshmëri të ndryshme. Institucionet orientohen nga interesi publik dhe objektivat politike. Bizneset fokusohen te qëndrueshmëria operacionale dhe konkurrueshmëria. Investitorët kërkojnë parashikueshmëri. Qytetarët vlerësojnë mbrojtjen dhe cilësinë.
Këto këndvështrime nuk janë domosdoshmërisht në kundërshtim me njëra-tjetrën, por nëse nuk takohen në kohën e duhur, ato shndërrohen në kontradikta. Kur informacioni vjen me vonesë, supozimet zënë vendin e fakteve dhe vendimet merren në mjegull.
Për këtë arsye, pjekuria e një procesi reformash nuk matet me numrin e ligjeve të miratuara, por me faktin se sa të zbatueshme, të parashikueshme dhe të qëndrueshme janë ato për të gjitha palët e prekura.
Dhe ia vlen të përsëritet: një reformë e suksesshme nuk është thjesht një akt ligjor. Ajo është një marrëveshje shoqërore që duhet të funksionojë në praktikë, si për institucionet që e zbatojnë, ashtu edhe për bizneset që e respektojnë dhe qytetarët që ndiejnë efektet e saj.
Në fund të fundit, pikërisht këtu gjendet filli që i lidh të gjitha këto elemente. Një ritëm i parashikueshëm reformash nuk është vetëm çështje e administrimit të mirë; ai është themeli mbi të cilin ndërtohet besimi afatgjatë mes institucioneve, bizneseve dhe qytetarëve.
Dhe besimi, ndryshe nga ligjet, nuk miratohet me votë pro apo kundër. Ai ndërtohet ngadalë, me çdo reformë që funksionon realisht, dhe ruhet vetëm nëse ritmi i ndryshimit mbetet në përputhje me kapacitetin për ta përthithur atë.
Ata që e kuptojnë këtë, që angazhohen herët përmes një qasjeje strategjike dhe dinamike, që analizojnë me kujdes mjedisin dhe komunikojnë qartë, jo vetëm që menaxhojnë më lehtë rreziqet. Ata janë gjithashtu të parët që dallojnë mundësitë që sjell çdo ndryshim, krahas pasigurisë që, për vetë natyrën e saj, e shoqëron atë.
Brussels Morning
*Petar Ribarski është drejtor ekzekutiv i NX Partners, kompani konsulence biznesi dhe komunikimi strategjik me seli në Shkup.
