Detajet e dokumentit nuk janë bërë publike. SHBA-ja dhe Irani flasin për paqe, ndërsa Izraeli paralajmëron se do të ruajë lirinë e veprimit kundër çdo kërcënimi…
Shtetet e Bashkuara dhe Irani nënshkruan një marrëveshje kuadër që i jep fund luftës disa mujore mes tyre, por asnjëra palë nuk ka publikuar tekstin e plotë të saj. Të hënën, zyrtarë amerikanë dhe iranianë vazhduan të japin deklarata kontradiktore lidhur me përmbajtjen e marrëveshjes.
Fusha e menjëhershme e zbatimit të saj përqendrohet kryesisht në ndërprerjen e sulmeve ushtarake dhe rikthimin e lundrimit nëpër Ngushticën e Hormuzit, rruga detare më e rëndësishme në botë për tregtinë energjetike. Zyrtarë amerikanë dhe iranianë pranuan se diskutimet për mosmarrëveshjet më serioze janë shtyrë për një raund të mëvonshëm bisedimesh.
Megjithatë, marrëveshja nuk duket se përmbush objektivat që Presidenti Donald Trump kishte shpallur në fillim të konfliktit në muajin shkurt: shkatërrimin e kapaciteteve ushtarake të Iranit, eliminimin e ambicieve të tij bërthamore dhe rrëzimin e udhëheqjes teokratike të vendit.
Presidenti iranian Masoud Pezeshkian deklaroi të dielën se draft-memorandumi me Shtetet e Bashkuara përbën një hap të rëndësishëm përpara, por theksoi se ende nuk është arritur një marrëveshje paqeje afatgjatë.
Në një seri postimesh në platformën X, ai tha se dokumenti ishte rezultat i muajve të tërë negociatash dhe se gëzonte mbështetjen e pothuajse të gjithë anëtarëve të Këshillit Suprem të Sigurisë Kombëtare të Iranit. Megjithatë, ai mbajti një ton të kujdesshëm, duke deklaruar se Irani është i përgatitur për çdo skenar, një pranim i mundshëm se bisedimet mund të dështojnë. Ai e përshkroi memorandumin si një provë për të parë nëse Shtetet e Bashkuara do të respektojnë në praktikë të drejtat e Iranit.
Nga ana e tij, kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu u duk se mori distancë nga marrëveshja SHBA-Iran, duke e quajtur atë “vendimin e tij”, duke iu referuar Presidentit Trump.
Netanyahu tha se kishte shprehur qëndrimet e tij në disa biseda me Trumpin, por nuk specifikoi pikat e mospajtimit. Ai deklaroi se, pavarësisht çdo marrëveshjeje midis Iranit dhe Shteteve të Bashkuara, Izraeli do të përpiqet të ruajë “lirinë e veprimit” kundër kërcënimeve të mundshme.
Ai shtoi se Izraeli kishte vepruar sërish në këtë drejtim duke vrarë katër persona në Liban, të cilët, sipas tij, përbënin kërcënim për ushtarët izraelitë.
I pyetur nëse e njëjta logjikë do të zbatohej edhe ndaj Iranit, Netanyahu deklaroi se mbetet i përkushtuar për të garantuar që Irani të mos shndërrohet kurrë në një kërcënim bërthamor për Izraelin, pa dhënë detaje të tjera.
Sipas zyrtarëve amerikanë, zëvendëspresidenti JD Vance, i dërguari special i Trumpit Steve Witkoff dhe dhëndri i presidentit Jared Kushner do të drejtojnë delegacionin amerikan në ceremoninë zyrtare të nënshkrimit të marrëveshjes me Iranin, e planifikuar për të premten në Gjenevë.
Po sipas një zyrtari amerikan, Vance do të vazhdojë të udhëheqë negociatat në fazën e ardhshme të dialogut me Iranin.
Irani do të vendosë tarifa në Hormuz
Megjithëse Presidenti Trump deklaroi se Ngushtica e Hormuzit do të rihapej dhe do të ishte “përgjithmonë pa pagesë”, Irani la të kuptohet të hënën se synon të vendosë tarifa për shërbime të pacaktuara në këtë rrugë ujore.
Kjo do të nënkuptonte pagesa për kalimin në një arterie jetike të furnizimit global me energji, diçka që nuk kërkohej para luftës SHBA-Izrael kundër Iranit. Një masë e tillë mund të rrisë kostot dhe vështirësitë për transportin tregtar detar dhe të krijojë një precedent të rrezikshëm për lundrimin në ujërat ndërkombëtare.
Zëdhënësi i Ministrisë së Jashtme iraniane, Esmail Baghaei, deklaroi të hënën se Irani “nuk synon të vendosë tarifa kalimi”, ndërsa shtoi se do të aplikohen pagesa në këmbim të shërbimeve që do të ofrohen. Ai nuk sqaroi se cilat do të jenë këto shërbime. Disa zyrtarë iranianë kanë përmendur mundësinë e tarifave mjedisore.
Nga pikëpamja juridike, ekziston dallim midis tarifave të kalimit dhe pagesave për shërbime konkrete, si për shembull menaxhimi i mbetjeve në një port. Ekspertët e së drejtës detare theksojnë se në disa raste tarifat për shërbime mund të jenë të ligjshme, por vendosja e pagesave për kalimin në Ngushticën e Hormuzit nuk do të ishte e tillë.
Ideja që anijet të paguajnë për kalimin nëpër Ngushticën e Hormuzit u shfaq fillimisht pas sulmit të Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit ndaj Iranit në fund të muajit shkurt, kur Teherani iu përgjigj me veprime hakmarrëse kundër anijeve tregtare në ujërat rajonale.
Në muajin mars, zyrtarët iranianë deklaruan se do të fillonin të aplikonin pagesa për anijet që lundrojnë në këtë korridor detar. Deri në maj, Irani kishte krijuar Autoritetin e Ngushticës së Gjirit Persik, i cili, sipas autoriteteve, do të administronte «lejet për kalim të sigurt».
Po në maj, Irani dhe Omani, që ndodhet në anën tjetër të ngushticës, diskutuan një sistem pagesash për anijet, i bazuar në tarifa për shërbimet e ofruara.
Megjithatë, ekspertët dyshojnë nëse plani iranian mund të mbështetet juridikisht.
“Nuk ekziston asnjë dispozitë në të drejtën ndërkombëtare që i lejon një shteti bregdetar të kërkojë pagesë për kalimin nëpër një rrugë natyrore ujore, pavarësisht nëse e quan tarifë kalimi, pagesë shërbimi apo diçka tjetër”, tha James Holmes, drejtues i departamentit të strategjisë detare në Kolegjin e Luftës Detare të SHBA-së, duke shtuar se “për shembull, ne nuk paguajmë për të kaluar nëpër Ngushticën e Malakës apo Ngushticën e Tajvanit”.
Holmes vuri në dukje se situata është e ndryshme në rrugët ujore artificiale, si Kanali i Panamasë apo Kanali i Suezit, ku shtetet që i menaxhojnë ofrojnë shërbime dhe mirëmbajtje infrastrukturore, të cilat justifikojnë pagesat.
“Hormuzi është një rrugë natyrore ujore dhe, për aq sa mund të kuptoj, shërbimi i vetëm për të cilin Irani mund të kërkojë pagesë është moskryerja e sulmeve ndaj transportit detar”, tha ai.
Sipas tij, edhe pse moskryerja e sulmeve është e dëshirueshme, ajo nuk mund të konsiderohet një shërbim që justifikon pagesë.
Perspektiva e vendosjes së tarifave ka shkaktuar shqetësim tek udhëheqësit ndërkombëtarë, të cilët druajnë se Ngushtica e Hormuzit mund të mos rikthehet më në gjendjen që kishte para luftës.
“Ne mbrojmë të drejtën ndërkombëtare dhe do të bëjmë gjithçka që është e mundur për të mos lejuar vendosjen e tarifave në këtë rrugë ujore”, deklaroi presidenti francez Emmanuel Macron në një intervistë të dhënë të hënën.
Presidenti Trump ka kundërshtuar vazhdimisht gjatë muajve të fundit mundësinë që Irani të vendosë tarifa kalimi. Megjithatë, ai ka hedhur edhe idenë që vetë Shtetet e Bashkuara, siç i ka cilësuar ai “fituese të luftës”, mund të përfitonin nga të ardhurat ose t’i ndanin ato.
Në maj, Trump e hodhi poshtë kategorikisht çdo ide për pagesa tranziti. “E duam falas, nuk duam tarifa”, tha ai.
Edhe Sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio, e kundërshtoi muajin e kaluar mundësinë e pagesave për kalimin në Hormuz. “Kjo nuk mund të ndodhë. Do të ishte e papranueshme. Një marrëveshje diplomatike do të bëhej e pamundur nëse Irani do të vazhdonte ta kërkonte këtë”, deklaroi ai.
Sfida ekonomike për Trumpin
Marrëveshja paraprake që Presidenti Trump promovoi të hënën duket se mund të ndalë luftimet në Lindjen e Mesme, por jo menjëherë pasojat ekonomike që kanë prekur familjet dhe bizneset amerikane.
Në fillim të konfliktit, Trump kishte parashikuar se ndërhyrja amerikane do të përfundonte shpejt dhe se ekonomia e SHBA-së do të përballej vetëm me një tronditje të kufizuar dhe të përkohshme.
Megjithatë, konflikti zgjati tre muaj dhe shkaktoi një sërë presionesh ekonomike që pritet të vazhdojnë edhe gjatë muajve në vijim, ndoshta deri vitin e ardhshëm.
Çmimet e naftës kanë nisur të bien, por kostot e karburanteve nuk pritet të rikthehen menjëherë në nivelet para luftës. Mund të duhen muaj të tërë derisa konsumatorët të ndjejnë lehtësim të plotë në pikat e karburanteve.
Deri të hënën, çmimi mesatar i benzinës në SHBA kishte kaluar 4 dollarë për gallon, më i ulët se kulmi i arritur gjatë luftës, por ende rreth 1 dollar më i lartë se një vit më parë.
Probleme të tjera në sektorin global të energjisë dhe transportit detar po japin shenja lehtësimi, ndërsa Ngushtica e Hormuzit, korridori jetik që lidh Gjirin Persik me Gjirin e Omanit, po rihapet gradualisht.
Megjithatë, vonesat në zinxhirët e furnizimit nuk do të zhduken brenda natës. Produkte të rëndësishme, si plehrat kimike, mund të vazhdojnë të jenë në mungesë. Analistët paralajmërojnë se kjo mund të ndikojë në rritjen e kostos së ushqimeve edhe për një periudhë pas përfundimit të konfliktit.
Pas tre muajsh lufte, inflacioni në SHBA u përshpejtua gjatë muajit maj, duke arritur ritmin më të lartë të tre viteve të fundit. Rritja e çmimeve tejkaloi rritjen e pagave, duke shtuar presionin mbi familjet amerikane.
Kjo situatë bie në kontrast me deklaratat e përsëritura të Presidentit Trump, i cili ka këmbëngulur se ekonomia amerikane mbetet në gjendje të mirë dhe se pasojat e luftës do të jenë vetëm të përkohshme.
Muajin e kaluar, ai premtoi se amerikanët do të shihnin «çmimet e benzinës dhe të naftës të bien si gur» sapo të arrihej një marrëveshje mes dy vendeve.
Megjithatë, aftësia e Shtëpisë së Bardhë për ta përmbushur këtë premtim përbën një nga sfidat më të mëdha ekonomike dhe politike të administratës, në një kohë kur votuesit amerikanë po përgatiten për zgjedhjet afatmesme.
James Knightley, ekonomist i lartë ndërkombëtar në ING, deklaroi të hënën se ende ekzistojnë shumë pasiguri rreth marrëveshjes së arritur mes SHBA-së dhe Iranit.
Sipas tij, pyetja kryesore mbetet nëse bëhet fjalë për një paqe të qëndrueshme.
Kushtet e marrëveshjes nuk janë publikuar ende dhe mbetet e paqartë nëse armëpushimi mes dy vendeve do të mund të ruhet për një kohë të gjatë.
Knightley theksoi se edhe nëse çmimet e naftës vazhdojnë të bien, përmirësimi i plotë i kushteve ekonomike mund të kërkojë kohë.
Ai parashikoi se çmimi mesatar i benzinës në SHBA mund të mos rikthehet në nivelet para luftës, nën 3 dollarë për gallon, para vitit 2027. Po ashtu, inflacioni mund të mos rikthehet në objektivin prej 2 për qind të Rezervës Federale amerikane përpara asaj periudhe.
Sipas tij, “ndihma reale” për konsumatorët mund të vijë vetëm pas zgjedhjeve afatmesme, gjë që mund të përbëjë një pengesë politike për Partinë Republikane. Në një deklaratë zyrtare, zëdhënësi i Shtëpisë së Bardhë, Kush Desai, theksoi se administrata Trump ka ndërmarrë masa për të ulur kostot dhe për të nxitur rritjen ekonomike, edhe gjatë periudhës së luftës.
Ai përmendi disa prej politikave të presidentit, përfshirë iniciativat për uljen e çmimeve të barnave. “Presidenti Trump ka argumentuar vazhdimisht se çmimet e naftës dhe gazit natyror dhe për rrjedhojë inflacioni i përgjithshëm, do të bien ndjeshëm sapo të zgjidhet situata me Iranin”, tha Desai.
Kur urdhëroi sulmet e para në fund të shkurtit, Trump e paraqiti luftën kundër Iranit si një domosdoshmëri, duke argumentuar se ishte mënyra e vetme për të parandaluar zhvillimin dhe përdorimin e armëve bërthamore nga Teherani.
Gjatë konfliktit, ai shpesh minimizoi pasojat ekonomike të ndërhyrjes amerikane ose argumentoi se dëmet kishin qenë më të kufizuara sesa pritej. Pas publikimit të të dhënave më të fundit për inflacionin javën e kaluar, Trump e cilësoi rezultatin si “të shkëlqyer” dhe deklaroi: “më pëlqen inflacioni”.
Shumë demokratë e panë këtë deklaratë dhe mënyrën se si administrata menaxhoi konfliktin si një mundësi për të argumentuar se kontrolli republikan i Uashingtonit ka përkeqësuar gjendjen ekonomike të familjeve amerikane.
Senatori Chuck Schumer, lideri i pakicës demokrate në Senat, deklaroi gjatë një fjalimi:
“Çfarë po mendon Trump? A humbi ndonjë bast që duhej të thoshte gjënë më absurde dhe më të pakuptimtë të mundshme në televizionin kombëtar?”, shtoi ai.
Shtëpia e Bardhë i ka hedhur poshtë këto kritika, duke argumentuar se konsumatorët vazhdojnë të shpenzojnë dhe duke lënë të kuptohet se shumë amerikanë ndihen më optimistë për financat e tyre sesa sugjerojnë sondazhet.
Trump shpresonte t’i bindte votuesit në zgjedhjet e nëntorit se ekonomia amerikane po hynte në një fazë të fuqishme zgjerimi, duke vënë në pah politikat e tij, përfshirë paketën e gjerë të uljeve të taksave.
Tregu i punës ka qenë një nga burimet kryesore të optimizmit. Punëdhënësit amerikanë shtuan 172 mijë vende pune gjatë muajit të kaluar.
Presidenti e pa reflektimin e këtij optimizmi edhe në tregjet financiare, të cilat u rritën ndjeshëm të hënën pas lajmeve për perspektivën e një marrëveshjeje me Iranin.
Në vlerësimin e përgjithshëm të Shtëpisë së Bardhë, këto zhvillime krijojnë bazat për atë që administrata e quan një «boom ekonomik me presion më të ulët inflacionist».
Joseph LaVorgna, kryeekonomist i SMBC Nikko Securities America dhe ish-këshilltar i lartë në Departamentin amerikan të Thesarit, tha se rritja ekonomike do të ndihmojë në uljen graduale të çmimeve që vazhdojnë të mbeten të larta.
Dy raporte të publikuara javën e kaluar nga Oxford Economics paralajmëruan gjithashtu për rreziqe të tjera ekonomike përtej sektorit energjetik, përfshirë rritjen e kostos së plehrave kimike.
Sipas analizës, kjo mund të çojë në rritje të çmimeve të ushqimeve në shumë vende të botës, madje edhe pasi lufta të ketë përfunduar. /New York Times
