Nga luftërat në Irak te përshkallëzimi me Iranin, përvoja e tre dekadave tregon se ndërhyrjet amerikane rrëzojnë regjime, por shpesh prodhojnë pasoja të paparashikuara dhe destabilizim afatgjatë.
Konflikti aktual mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit shihet nga shumë analistë si lufta e tretë e Gjirit dhe një nga krizat më të rrezikshme që nga momenti kur SHBA u bë fuqia dominante në Lindjen e Mesme pas përfundimit të Luftës së Ftohtë.
Shkatërrimi dhe kaosi që po përhapen në rajon konfirmojnë reputacionin e Lindjes së Mesme si një nga zonat më të paqëndrueshme të botës. Por kjo situatë ngre edhe një pyetje të rëndësishme: pse presidentët amerikanë shpesh deklarojnë se do t’i japin fund ndërhyrjeve në rajon, vetëm për t’u përfshirë sërish në konflikte të reja?
Që nga Lufta e Dytë Botërore, Shtetet e Bashkuara kanë tentuar të rrëzojnë një qeveri në Lindjen e Mesme mesatarisht çdo dhjetë vjet. Në shumicën e rasteve, rezultatet kanë qenë negative, si për vendet e përfshira ashtu edhe për vetë SHBA-në, pasi pasojat e paparashikuara janë shfaqur me kalimin e kohës.
Ndërsa presidenti Donald Trump po nis një tjetër përpjekje për ndryshim regjimi, këtë herë në Iran, një vend me rreth 90 milionë banorë, shqetësimet për pasojat janë të mëdha. Afatet e konfliktit po zgjaten dhe po rritet perceptimi se presidenti amerikan po luan një bast të rrezikshëm me fatin e një vendi për të cilin di relativisht pak.
Lufta e parë e Gjirit
Lufta e parë e Gjirit (1990–1991) kishte të paktën avantazhin se ishte relativisht e kufizuar në qëllim dhe kohëzgjatje.
Pas pushtimit të Kuvajtit nga Iraku i Saddam Husseinit, presidenti amerikan George H. W. Bush organizoi një koalicion të gjerë ndërkombëtar dhe arriti të dëbojë forcat irakiane nga territori kuvajtian. Ai ruajti mbështetjen e vendeve arabe, pjesërisht duke u siguruar që Izraeli të mos reagonte ndaj provokimeve të Saddam Husseinit, të cilat synonin ta tërhiqnin Izraelin në konflikt. Bush respektoi mandatin e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, i cili autorizonte vetëm çlirimin e Kuvajtit dhe jo pushtimin e Irakut. Për këtë arsye ai vendosi të mos e ndjekë ushtrinë irakiane deri në Bagdad. Fushata tokësore zgjati vetëm rreth 100 orë. Megjithatë, lufta krijoi pasoja të rëndësishme politike.
Intelektuali arab Azmi Bishara e përshkroi atë si një model lufte ku njëra palë lufton pa rrezik dhe tjetra pa shpresë: njëra palë humb disa ushtarë rastësisht, ndërsa pala tjetër humb qindra mijëra njerëz për shkak të fuqisë ushtarake.
Një nga mësimet më të dhimbshme për rajonin lidhej me rebelimet e kurdëve dhe të shiitëve në Irak. Ata u inkurajuan nga SHBA të rebeloheshin kundër regjimit të Saddam Husseinit, por më pas u lanë pa mbështetje kur regjimi i shtypi kryengritjet.
Një tjetër pasojë ishte prania masive ushtarake amerikane në rajon. Rreth gjysmë milioni trupa amerikane u vendosën në Lindjen e Mesme dhe, sipas studiuesit Marc Lynch në librin “The Ruination of a Region”, ato nuk u larguan kurrë plotësisht.
Në vend të kësaj, SHBA krijoi një rrjet bazash ushtarake në Gjirin Persik, në Levant dhe në jug të Turqisë. Këto baza u bënë infrastruktura strategjike e dominimit amerikan në rajon.
Lufta e dytë e Gjirit
Lufta e dytë e Gjirit, e njohur si lufta e Irakut (2003–2011), filloi kur presidenti George W. Bush vendosi se Saddam Hussein duhej rrëzuar për shkak të dyshimeve se Iraku posedonte armë të shkatërrimit në masë.
SHBA kishte një objektiv të qartë lufte, por ai u bazua në një nga dështimet më të mëdha të inteligjencës në historinë moderne.
Pavarësisht nëse vendimi për luftë u bazua në një gënjeshtër apo në një keqinterpretim të informacionit, administrata amerikane hyri në konflikt pa kuptuar mjaftueshëm realitetin politik dhe shoqëror të Irakut. Optimizmi për pasojat e luftës ishte shumë i madh.
Në dëshminë para Kongresit amerikan në vitin 2003, zëvendëssekretari i mbrojtjes Paul Wolfowitz deklaroi se irakianët do t’i mirëprisnin trupat amerikane si çlirimtare dhe se rrëzimi i Saddam Husseinit nuk do të krijonte armiq të rinj për SHBA-në.
Ai gjithashtu argumentoi se Iraku nuk kishte histori konfliktesh mes milicive etnike dhe se nuk do të ishte e nevojshme një prani e madhe paqeruajtëse pas luftës.
Një nga mbështetësit e ndërhyrjes ishte edhe lideri opozitar izraelit i asaj kohe, Benjamin Netanyahu, i cili argumentoi se rrëzimi i Saddam Husseinit do të sillte ndryshime pozitive në të gjithë rajonin dhe do të dobësonte regjimin iranian. Në realitet ndodhi e kundërta: Irani e rriti ndikimin e tij në Irak dhe në rajon.
Ish-shefi i shërbimit sekret britanik MI6, John Sawers, i cili ishte përfaqësues i Britanisë në Bagdad në vitin 2003, e përshkroi situatën pas pushtimit si “kaos total”.
Sipas tij, nuk kishte planifikim serioz për periudhën pas luftës dhe administrata amerikane supozoi gabimisht se opozitarët irakianë në mërgim do të merrnin pushtetin dhe do të stabilizonin vendin. Rezultatet ishin dramatike. Lufta kushtoi rreth 2 trilionë dollarë, shkaktoi midis 150 mijë dhe një milion viktima, dhe kontribuoi në krijimin e organizatës terroriste ISIS.
Lufta aktuale me Iranin
Konflikti aktual me Iranin, i nisur nga administrata Trump me operacionin e quajtur “Epic Fury”, karakterizohet nga një nivel i lartë konfuzioni politik dhe strategjik. Zyrtarë të ndryshëm amerikanë kanë dhënë justifikime të ndryshme për ndërhyrjen. Sekretari i mbrojtjes Pete Hegseth ka argumentuar se regjime si Irani nuk mund të lejohen të kenë armë bërthamore.
Zyrtarë të tjerë kanë deklaruar se Irani ishte pranë zhvillimit të raketave balistike ndërkontinentale ose pranë prodhimit të materialit për armë bërthamore.
Në të njëjtën kohë, presidenti Trump ka folur hapur për mundësinë e ndryshimit të regjimit në Teheran.
Një nga deklaratat më të debatueshme erdhi nga sekretari amerikan i shtetit Marco Rubio, i cili tha se SHBA kishte informacion se një sulm izraelit ndaj Iranit do të provokonte reagim kundër forcave amerikane. Për këtë arsye, sipas tij, SHBA veproi paraprakisht. Kjo deklaratë ngriti pyetjen nëse SHBA mund të kishte zgjedhur një alternativë tjetër: të kërkonte nga Izraeli të mos e ndërmerrte sulmin.
Rreziku i fragmentimit të Iranit
Analistët paralajmërojnë se rrëzimi i regjimit iranian mund të krijojë një situatë edhe më të rrezikshme se ajo e Irakut. Sipas John Sawers, ekziston rreziku që shteti iranian të shpërbëhet dhe të humbasë kontrollin mbi disa rajone, duke krijuar zona autonome të bazuara në identitetin etnik. Në një skenar të tillë, Irani mund të shndërrohej në një shtet të dështuar, një terren për terrorizëm, kontrabandë armësh dhe aktivitete kriminale.
Irani ka një strukturë të ndërlikuar etnike, ku përfshihen kurdët, baluçët, arabët ahvazianë dhe azerbajxhanasit. Shumë nga burimet natyrore të vendit, përfshirë naftën, gazin dhe burimet e ujit, ndodhen pikërisht në rajonet ku jetojnë këto komunitete jo-persiane.
Një pyetje që mbetet pa përgjigje
Megjithëse luftërat e Gjirit kanë pasur rrethana të ndryshme, një pyetje mbetet e njëjtë. Gjatë luftës së Irakut në vitin 2003, komandanti amerikan David Petraeus pyeti: “më tregoni si përfundon kjo?”
Sipas analizës së publikuar nga The Guardian, kjo pyetje mbetet po aq e rëndësishme sot sa ishte atëherë.
Nëse historia e ndërhyrjeve amerikane në Lindjen e Mesme ka një mësim të përbashkët, ai është se rrëzimi i një regjimi është relativisht i lehtë, ndërsa ndërtimi i një rendi të qëndrueshëm pas tij është shumë më i vështirë. /Pamfleti/
