Shteti jo vetëm që ka dështuar të mbrojë qytetarët e tij nga sulmet e huaja, të ofrojë prosperitet ekonomik ose të lejojë liri politike dhe shoqërore; por gjithashtu ka demonstruar vazhdimisht një gatishmëri për të përdorur dhunë brutale.
Pas një jave protestash mbarëkombëtare të shtrira në të gjithë Iranin, rrugët kanë rënë përsëri në qetësi, të nënshtruara nga forca.
Një banor i Teheranit e krahasoi atmosferën në kryeqytet me ditët rreth Novruzit, Vitit të Ri Iranian, kur shumë njerëz largohen nga qyteti dhe dyqanet mbyllen herët.
Por nuk ka gëzim festiv, vetëm heshtje të frikshme, shprehet banorët. Jeta vazhdon në hijen e një shtypjeje vdekjeprurëse ndaj protestuesve dhe nën spektrin e një përballjeje të re të mundshme ushtarake me Shtetet e Bashkuara.
Republika Islamike shpreson të festojë 47-vjetorin e revolucionit që e solli në pushtet muajin tjetër. Megjithatë, atmosfera në korridoret e pushtetit në Teheran ka gjasa të jetë shumë më pak festive, pasi regjimi po përballet me kërcënimin më të madh për mbijetesën e tij deri më tani.
Regjimi mund të ketë qenë në gjendje të shtypë valën e fundit të protestave duke përdorur manualin e saj të provuar të shtypjes, por ankesat themelore që i motivojnë protestuesit nuk janë zhdukur.
Si arritëm këtu?
E enjtja dhe e premtja e kaluar ishin dy nga ditët më vendimtare në historinë e kohëve të fundit të Iranit. Protestat ekonomike që filluan në pazaret e Teheranit papritmas u transformuan në atë që mund të rezultojë të jetë kërcënimi më i madh me të cilin përballet Republika Islamike që nga themelimi i saj në vitin 1979.
Një numër i madh njerëzish dolën në rrugë anembanë vendit duke brohoritur “vdekje diktatorit”, duke bërë thirrje për rrëzimin e regjimit, ndërsa disa bënë thirrje për kthimin e Reza Pahlavi-t, djalit në mërgim të Shahut të fundit të Iranit.
Iranianët mblidhen ndërsa bllokojnë një rrugë gjatë një proteste në Teheran, Iran, më 9 janar
Shkalla e shtypjes që pasoi tregon se regjimi iranian ‘nuk ishte në humor’ për kompromis.
Mbyllja e paprecedentë dixhitale, e cila i ka izoluar iranianët nga bota, do të thotë se shkalla e vërtetë e brutalitetit ende nuk është kuptuar plotësisht.
Gati 5,000 njerëz janë vrarë që nga fillimi i shtypjes së Iranit ndaj disidentëve, sipas Agjencisë së Lajmeve të Aktivistëve të të Drejtave të Njeriut (HRANA) me seli në SHBA.
A do të përballen SHBA-të dhe Irani?
Gjatë disa javëve të fundit, Presidenti i SHBA-së Donald Trump kërcënoi vazhdimisht se do të sulmonte Iranin nëse regjimi do të përdorte dhunë kundër protestuesve.
Megjithatë, të enjten, Trump u tha gazetarëve se “burime shumë të rëndësishme nga pala tjetër” e kishin informuar se vrasjet kishin ndaluar në Iran – duke sugjeruar se nuk do të kishte asnjë veprim të menjëhershëm ushtarak të SHBA-së.
Zyrtarët e Gjirit kanë thënë gjithashtu për “CNN” se Katari, Omani, Arabia Saudite dhe Egjipti i kanë kërkuar SHBA-së të shmangë sulmet ndaj Iranit, duke paralajmëruar për rreziqet e sigurisë dhe ato ekonomike që mund të ndikojnë si në SHBA ashtu edhe në rajonin e gjerë. Këto përpjekje diplomatike duket se kanë çuar në një ulje të tensioneve. Por kjo mund të jetë e përkohshme. Analistët thonë se kërcënimi i sulmeve amerikane ose izraelite ndaj Iranit nuk ka mbaruar ende.
“Nuk ka pasur asnjë zgjidhje për rrënjën e vërtetë të tensioneve”, tha për “CNN” Trita Parsi, nënkryetare ekzekutive e Institutit Quincy për Qeverisje të Përgjegjshme, duke shtuar se tensionet e Izraelit me Iranin nuk kishin të bënin kurrë me protestat.
Një burim tha për “CNN” se ushtria amerikane po zhvendos një grup sulmues aeroplanmbajtësesh në Lindjen e Mesme. Vlerësohet se ai do të mbërrijë në Gjirin Persik drejt fundit të javës së ardhshme.
Por për momentin, shanset për bisedime janë më të forta se daullet e luftës. Duke folur në Florida të enjten, i dërguari i Trump, Steve Witkoff, i cili ka qenë në kontakt të drejtpërdrejtë me Ministrin e Jashtëm iranian Abbas Araghchi gjatë javës së kaluar, gjithashtu u shpreh se tensionet do të ulen.
A ka ende vend për diplomaci?
Edhe nëse Teherani dhe Uashingtoni përpiqen të ringjallin diplomacinë, Irani do ta bëjë këtë nga pozicioni i tij më i dobët deri më tani. Krahasuar me raundet e mëparshme të bisedimeve, balanca e ndikimit ka ndryshuar ndjeshëm. Objektet kryesore bërthamore të Iranit u dëmtuan rëndë nga sulmet amerikane verën e kaluar, duke shkatërruar pjesë kyçe të programit të tij dhe shumica e ndërmjetësve që përdori për të projektuar fuqinë janë neutralizuar në mënyrë efektive nga Izraeli.
Ndërsa Irani ende mban një rezervë të konsiderueshme të uraniumit (një përbërës kyç për një bombë bërthamore), goditja fizike dhe simbolike është e rëndësishme.
“Iranianët, në shumë mënyra, kanë humbur ndikimin e tyre”, tha Parsi, duke parashikuar se “Trump do të mbajë një qëndrim shumë të fortë” nëse negociatat rifillojnë.
Përtej çështjes bërthamore, çdo rifillim bisedimesh do të mbulojë një gamë më të gjerë çështjesh. SHBA-të do të ishin të gatshme të frenonin programin raketor të Iranit dhe mbështetjen e tij për grupe të ndërlidhura si Hamasi, Hezbollahu, si dhe milicitë shiite në të gjithë rajonin. Këtu gjërat mund të bëhen më të ndërlikuara.
Ndërkohë që lidershipi i Iranit në të kaluarën ka treguar njëfarë lirie veprimi për një marrëveshje bërthamore me SHBA-në, ai e ka trajtuar programin e raketave dhe mbështetjen për ato që i quan grupe “rezistence” si të panegociueshme. Çdo kompromis në këto fronte do të shihej si asgjë më pak se kapitullim i plotë ndaj kërkesave amerikane.
Iranianët kërkojnë të dashurit e tyre mes radhëve të çantave me trupa pas një shtypjeje kundër protestuesve
Por kjo nuk do të ishte hera e parë që Irani revolucionar detyrohet të pranojë një marrëveshje të papërsosur. Në fund të luftës Iran-Irak në vitin 1988, Republika Islamike ra dakord për një armëpushim të cilit i kishte rezistuar prej kohësh, me themeluesin e revolucionit Ruhollah Khomeini i cili deklaroi se ishte si “të pije nga një kupë e helmuar”. Gati katër dekada më vonë, regjimi e ka gjetur veten në një situatë edhe më të pasigurt.
Mund të jetë e gatshme të bëjë kompromise të dhimbshme për të siguruar përsëri mbijetesën e saj. Por edhe nëse e bën, kjo mund të mos jetë e mjaftueshme për të rifituar legjitimitetin që ka humbur me publikun pas vrasjes së kaq shumë qytetarëve të vet.
Kontrata sociale është ‘dëmtuar përgjithmonë’
Ekspertët thonë se protestat e fundit kanë treguar se kontrata shoqërore midis Republikës Islamike dhe popullit të saj është thyer në mënyrë të pakthyeshme. Shteti jo vetëm që ka dështuar të mbrojë qytetarët e tij nga sulmet e huaja, të ofrojë prosperitet ekonomik ose të lejojë liri politike dhe shoqërore; por gjithashtu ka demonstruar vazhdimisht një gatishmëri për të përdorur dhunë brutale.
Për shumë iranianë, asgjë më pak se ndryshimi themelor nuk do të mjaftojë. Kjo është një detyrë jashtëzakonisht e vështirë. Gjatë dekadave në pushtet, Khamenei ka shtypur sistematikisht çdo formë të opozitës së brendshme të aftë për të sfiduar seriozisht sundimin e tij.
Gratë kalojnë një rrugë nën një poster të madh propagandistik në Teheran.
Figura të tilla si Mostafa Tajzadeh, ish-zëvendësministër i Brendshëm, ose Narges Mohammadi, fituese e Çmimit Nobel për Paqen – një aktiviste fituese e të drejtave të njeriut, kanë kaluar vite pas hekurave për shkak se e kanë sfiduar sistemin nga brenda.
Nëse do të shfaqej ndonjëherë një ndryshim domethënës, ka më shumë gjasa që ai të vijë nga brenda të njëjtave struktura të sigurisë dhe pushtetit që kanë përfituar më shumë nga regjimi, sesa nga kampi reformist që është zbrazur vazhdimisht.
“Skenari më i mundshëm është që të ekzistojë një variant tjetër i regjimit, përmes elementëve nga brenda të njëjtit regjim. Është një gjë të presësh kokën udhëheqjes së lartë. Establishmenti i sigurisë është një çështje tjetër. Nuk mund të presësh kokën lehtë”, tha Parsi.
Asnjë opozitë e qëndrueshme
Jashtë Iranit, pamja bëhet edhe më e errët. Grupet opozitare me bazë jashtë vendit mbeten thellësisht të përçara. Reza Pahlavi, djali në mërgim i Shahut të fundit, është rishfaqur si një figurë e mundshme mbështetëse. Ai këmbëngul se do të ishte një udhëheqës tranzitor i gatshëm ta drejtonte Iranin drejt një të ardhmeje demokratike më të begatë.
Por pas më shumë se katër dekadash në mërgim, Pahlavi ka luftuar për të ndërtuar një koalicion të larmishëm ndërpolitik ose për të hartuar një plan për të sjellë ndryshime që nuk përfshijnë ndërhyrjen nga SHBA-të. Dhe ai nuk është as kandidati i preferuar i Trump për të sunduar vendin.
Reza Pahlavi ka luftuar për të ndërtuar një koalicion të larmishëm ndërpolitik.
“Shumica e figurave të opozitës kanë qenë jashtë vendit dhe nuk e kanë bërë punën e zakonshme”, tha Dina Esfandiary, drejtuese e Bloomberg Economics për Lindjen e Mesme me seli në Gjenevë, duke shtuar se dikush si Pahlavi “është një figurë shumë përçarëse dhe do t’i ndante ndjeshëm iranianët”.
Është kjo pasiguri që i rëndon shumë iranianë, ndërsa ata shqyrtojnë se deri ku mund të shkojnë për ndryshim. Një shqetësim tjetër i mundshëm është nëse rënia e mundshme e regjimit do të sjellë rënien e Iranit si komb. Me diversitetin e tij etnik dhe rajonal dhe me disa grupe që lobojnë hapur për ndarje, rreziku i fragmentimit është një mundësi e qartë.
Me shumë gjasa është vetëm çështje kohe para se të shfaqet një valë tjetër protestash. Dhe siç do ta kujtojnë me siguri udhëheqësit në Teheran, revolucioni i vitit 1979 ishte vetë një pikë kulminante e një lëvizjeje protestash njëvjeçare që pësoi rënie përpara se të rrëzonte përfundimisht regjimin e Shahut.
“Nuk mendoj se kjo është protesta e fundit. Është kaluar një vijë dhe kemi arritur në një pikë pa kthim”, tha Esfandiary./ Përshtati “Pamfleti” nga “CNN”
