Rritja e populizmit, rikthimi i nacionalizmit, pabarazia ekonomike dhe dobësimi i demokracive po vënë në pikëpyetje modelin politik që dominoi botën pas Luftës së Ftohtë. Por problemet që po përjeton Perëndimi nuk kufizohen vetëm te liberalizmi. Edhe Kina dhe Rusia përballen me sfida të ngjashme, ndërsa teknologjia dhe inteligjenca artificiale po ndryshojnë marrëdhëniet mes shtetit, ekonomisë dhe shoqërisë.
Askush nuk duket më i bindur për rënien e liberalizmit sesa vetë liberalët. Gjatë dekadës së fundit, në vendet perëndimore janë botuar libra dhe analiza të shumta që paralajmërojnë fundin e një epoke. Bindja se rendi liberal, i konsoliduar pas fitores së Shteteve të Bashkuara në Luftën e Ftohtë, po humbet ndikimin është përhapur gjithnjë e më shumë.
Demokracia dhe tregu i lirë, dy shtyllat e këtij rendi, po përballen me presione të forta. Në shumë vende, institucionet demokratike janë dobësuar, qeveritë kanë ngritur barriera ndaj tregtisë dhe emigracionit, ndërsa lëvizjet populiste të djathta kanë kaluar nga periferia në qendër të politikës.
Nën drejtimin e Donald Trump, Shtetet e Bashkuara janë larguar nga roli tradicional i mbrojtësit të rendit ndërkombëtar liberal. Administrata amerikane ka përqafuar një nacionalizëm më të theksuar, duke i dhënë përparësi interesave kombëtare përballë angazhimeve të mëparshme për normat demokratike, liritë individuale dhe të drejtat e njeriut.
Viti 2016 konsiderohet një pikë kthese. Britania votoi për daljen nga Bashkimi Evropian, ndërsa Trump fitoi për herë të parë zgjedhjet presidenciale amerikane. Të dyja ngjarjet shënuan një kundërshtim të fortë ndaj elitave politike dhe ekonomike që kishin udhëhequr globalizimin.
Megjithatë, rrënjët e krizës shkojnë më thellë. Kriza financiare e vitit 2008 zbuloi pabarazitë e kapitalizmit global, ndërsa integrimi i Kinës në tregtinë ndërkombëtare, veçanërisht pas anëtarësimit në Organizatën Botërore të Tregtisë në vitin 2001, përshpejtoi dobësimin e industrisë në shumë vende perëndimore.
Rënia e prodhimit industrial, zhvendosja e vendeve të punës dhe përqendrimi i pasurisë krijuan një hendek gjithnjë e më të madh mes atyre që përfituan nga globalizimi dhe atyre që mbetën pas.
Në qendër të debatit qëndron një paradoks: liberalizmi mund të ketë krijuar vetë kushtet që po e dobësojnë.
Rritja ekonomike solli pasuri, por edhe pabarazi. Individualizmi zgjeroi liritë personale, por dobësoi lidhjet tradicionale të komunitetit. Demokracia u përball me mosbesim dhe polarizim, ndërsa elitat që predikonin tolerancë, barazi dhe hapje nuk arritën gjithmonë t’i zbatonin këto parime në mënyrë të qëndrueshme.
Në librin The Revolutionary Center, publicisti britanik Adrian Wooldridge argumenton se triumfi i liberalizmit është shoqëruar me humbje për qytetarin e zakonshëm.
Ekonomisti turko-amerikan Daron Acemoglu, fitues i Çmimit Nobel, arrin në një përfundim të ngjashëm në librin What Happened to Liberal Democracy?. Sipas tij, dështimet aktuale të liberalizmit lidhen me braktisjen e klasës punëtore.
Të dy e shohin dobësimin ekonomik dhe politik të punonjësve si një ndër shkaqet kryesore të ngritjes së forcave populiste, përfshirë lëvizjen “Make America Great Again” të Trumpit.
Për të dalë nga kriza, ata propozojnë një ndryshim të drejtimit politik: më shumë politika ekonomike në mbështetje të punonjësve dhe një qasje më konservatore ndaj çështjeve kulturore.
Kjo do të nënkuptonte forcimin e kufijve, kontroll më të madh të emigracionit, rëndësi më të madhe për integrimin kulturor dhe rikthimin e vëmendjes te komunitetet lokale. Njëkohësisht, liberalët duhet të largohen nga përqendrimi i tepruar te debatet mbi identitetin gjinor, racën dhe politikat e diversitetit.
Por një shpjegim që ia atribuon krizën vetëm liberalizmit lë jashtë një pjesë të rëndësishme të realitetit. Pakënaqësia sociale, pabarazia dhe pasiguria ekonomike nuk janë karakteristika ekskluzive të demokracive liberale. Ato shfaqen edhe në vende me sisteme politike krejt të ndryshme, si Kina dhe Rusia.
Periudha nga viti 1989 deri në krizën financiare të vitit 2008 shpesh përshkruhet si epoka e artë e liberalizmit. Ishte koha e Bill Clintonit, Tony Blairit, Angela Merkelit dhe Manmohan Singhut, kur politika e qendrës dominonte në shumë vende.
Tregjet ndërkombëtare u integruan më shumë, varfëria globale ra ndjeshëm, numri i demokracive u rrit dhe shumë ekonomi të mbyllura u hapën ndaj investimeve dhe tregtisë.
Integrimi evropian u thellua, emigracioni u bë më i lehtë në disa vende, shoqëritë u bënë më shumëkulturore dhe të drejtat e grave u zgjeruan.
Megjithatë, pikërisht gjatë kësaj periudhe u krijuan edhe kushtet e pakënaqësisë së mëvonshme.
Acemoglu e vendos theksin te prishja e marrëveshjes ekonomike që kishte funksionuar gjatë dekadave pas Luftës së Dytë Botërore. Në vitet 1950, veçanërisht në SHBA, rritja e produktivitetit shoqërohej me paga më të larta, shërbime publike më të mira dhe një shpërndarje më të gjerë të përfitimeve ekonomike.
Ky ekuilibër filloi të prishej në fund të viteve 1970, me dobësimin e industrisë dhe sindikatave. Politikat e liberalizimit ekonomik të Ronald Reaganit dhe Margaret Thatcherit gjatë viteve 1980 e zhvendosën më tej raportin e forcave në favor të kapitalit.
Më pas, konkurrenca nga importet kineze dhe përparimi teknologjik përshpejtuan humbjen e vendeve tradicionale të punës. Punonjësit me arsim të lartë përfituan më shumë nga ekonomia e re, ndërsa qytetet e vogla dhe zonat rurale humbën rëndësinë e tyre ekonomike.
Rezultati ishte një rritje e pabarazisë, jo vetëm mes individëve, por edhe mes rajoneve.
Një nga shqetësimet kryesore sot është se teknologjia mund ta thellojë këtë ndarje. Inteligjenca artificiale dhe automatizimi premtojnë rritje të produktivitetit, por mund të zëvendësojnë punonjësit pa krijuar domosdoshmërisht mundësi të reja punësimi.
Acemoglu propozon që qeveritë të nxisin zhvillimin e inteligjencës artificiale në shërbim të punonjësve, jo thjesht për zëvendësimin e tyre.
Teknologjia duhet të përmirësojë aftësitë e njerëzve, cilësinë e shëndetësisë dhe arsimit, ndërsa politikat fiskale duhet të shmangin favorizimin e automatizimit vetëm për të ulur kostot e punës.
Ai kërkon gjithashtu sindikata më të forta dhe pjesëmarrje më të madhe të punonjësve në vendimmarrjen ekonomike.
Kjo qasje synon një marrëveshje të re shoqërore, të ngjashme me ndryshimet që sollën politikat e New Deal në Shtetet e Bashkuara dhe ekonomia kejnesiane në Britani gjatë shekullit XX.
Por një transformim i tillë ngre pyetje të vështira. Rregullimi më i fortë i ekonomisë mund të mbrojë punonjësit, por njëkohësisht të krijojë pengesa për inovacionin. Po ashtu, mirëqenia e shumë punonjësve sot varet nga fondet e pensioneve dhe tregjet financiare, të cilat shpesh kritikohen për përqendrimin e pasurisë.
Një tjetër problem është mënyra se si vlerësohet globalizimi.
Megjithëse ai ka shkaktuar humbje të vendeve të punës në disa rajone të SHBA-së dhe Evropës, ka kontribuar njëkohësisht në industrializimin e Kinës, Indisë, Brazilit dhe vendeve të tjera, duke nxjerrë miliona njerëz nga varfëria.
Për këtë arsye, pasojat e globalizimit nuk mund të maten vetëm nga këndvështrimi i ekonomive perëndimore. Përfitimet dhe kostot e tij duhen vlerësuar në shkallë botërore.
Përplasja kulturore përbën një tjetër dimension të krizës.
Në shumë vende perëndimore është krijuar një ndarje mes elitave me arsim universitar dhe pjesës tjetër të popullsisë. Debatet mbi emigracionin, identitetin gjinor, racën dhe diversitetin kanë përforcuar perceptimin se institucionet liberale janë larguar nga shqetësimet e përditshme të qytetarëve.
Wooldridge kritikon atë që e konsideron intolerancë të elitave progresiste ndaj mendimeve që kundërshtojnë bindjet e tyre. Ai vëren se liberalët, ndërsa mbrojnë tolerancën, ndonjëherë tregohen të gatshëm të kufizojnë lirinë e shprehjes për arsye të ndjeshmërisë kulturore.
Megjithatë, krahasimet e këtyre zhvillimeve me forma të kontrollit totalitar mund të jenë të ekzagjeruara. Debatet mbi kulturën e anulimit dhe politikat e identitetit kanë marrë vëmendje të madhe politike e mediatike, por ndikimi i tyre real mbi strukturën e institucioneve nuk është gjithmonë aq i thellë sa pretendohet.
Për më tepër, humbja e besimit te elitat perëndimore nuk lidhet vetëm me çështjet kulturore. Luftërat në Vietnam, Irak dhe Gaza kanë ndikuar gjithashtu në dobësimin e besueshmërisë së drejtuesve politikë dhe institucioneve.
Kriza e liberalizmit bëhet edhe më e ndërlikuar kur krahasohet me zhvillimet në Kinë.
Pavarësisht sistemit të saj autoritar dhe sukseseve ekonomike, Kina përballet me pabarazi, ndryshime teknologjike, vështirësi në riorganizimin e ekonomisë dhe probleme në përfaqësimin e interesave të qytetarëve.
Përgjigjja e Pekinit ka qenë, në disa drejtime, e ngjashme me propozimet për reformimin e liberalizmit: më shumë ndërhyrje shtetërore në ekonomi dhe më shumë konservatorizëm kulturor.
Autoritetet kineze kanë kufizuar ndikimin e sektorit privat dhe kanë forcuar kontrollin politik, ndërsa nacionalizmi dhe referencat ndaj historisë së qytetërimit kinez po përdoren gjithnjë e më shumë për të nxitur kohezionin kombëtar.
Si Kina, ashtu edhe Shtetet e Bashkuara, po mbështeten te teknologjia për të siguruar të ardhmen e tyre ekonomike.
Uashingtoni e sheh revolucionin e inteligjencës artificiale si një mundësi për rritjen e produktivitetit, ndërsa Pekini e ka vendosur inovacionin teknologjik në qendër të strategjisë kombëtare.
Por teknologjia mund të krijojë probleme të reja po aq të mëdha sa ato që synon të zgjidhë. Rritja e produktivitetit nuk garanton automatikisht vende pune, paga më të larta apo shpërndarje më të drejtë të pasurisë.
Edhe ndryshimet shoqërore që shpesh i atribuohen liberalizmit janë më të përhapura sesa mendohet.
Rënia e lindshmërisë, për shembull, nuk është karakteristikë vetëm e demokracive perëndimore. Ajo vërehet edhe në Iran, Korenë e Jugut dhe Kinë, pavarësisht dallimeve të mëdha kulturore dhe politike.
Po kështu, dobësimi i komuniteteve tradicionale dhe zhdukja e profesioneve të vjetra nuk burojnë vetëm nga individualizmi liberal. Ato janë pasoja të transformimeve të vazhdueshme ekonomike dhe teknologjike që prekin shoqëritë moderne.
Lëvizja e kapitalit dhe fuqisë punëtore, zhvendosja e industrive dhe përpjekja për produktivitet më të lartë krijojnë fitues dhe humbës në çdo sistem politik.
Sfida është se si të organizohet pushteti ekonomik dhe shoqëror, në mënyrë që njerëzit që krijojnë pasurinë të kenë ndikim mbi institucionet që e administrojnë atë dhe ata që paguajnë kostot e ndryshimit të kenë mundësi të ndikojnë në drejtimin e tij.
As liberalët, as konservatorët dhe as socialistët nuk kanë arritur ta zgjidhin plotësisht këtë problem.
Edhe dëshira për të ndryshuar identitetin personal, trupin apo kufijtë e jetës njerëzore nuk është e kufizuar te shoqëritë liberale. Nga kërkimet gjenetike te teknologjitë që premtojnë zgjatjen e jetës, shoqëria moderne po krijon mundësi të reja për të ripërcaktuar ekzistencën njerëzore.
Në këtë kuptim, debatet mbi identitetin gjinor janë pjesë e një transformimi shumë më të gjerë, jo domosdoshmërisht pasojë e veçantë e liberalizmit.
Një nga rreziqet më të mëdha për të ardhmen e liberalizmit është tërheqja e tij drejt nacionalizmit.
Përpjekjet për të kufizuar emigracionin dhe për të mbrojtur identitetin kombëtar mund të kenë mbështetje politike, por largimi nga parimet universale të liberalizmit ka një kosto të rëndësishme.
Liria, barazia dhe dinjiteti njerëzor nuk janë vlera që i përkasin vetëm Perëndimit. Përplasja mes lirisë dhe shtypjes, mes hierarkisë dhe barazisë, mes qytetarit dhe subjektit të pushtetit, ekziston në çdo shoqëri.
Për më tepër, sfidat më të mëdha të kohës sonë nuk mund të zgjidhen vetëm brenda kufijve kombëtarë.
Ndryshimet klimatike, inteligjenca artificiale, pandemitë, plakja e popullsisë, lëvizjet migratore dhe rreziqet globale kërkojnë bashkëpunim ndërkombëtar. Një rend ku çdo shtet ndjek vetëm interesat e veta nuk mund t’u japë përgjigje të qëndrueshme këtyre problemeve.
Pikërisht këtu qëndron edhe kufizimi i kthesës nacionaliste që po përhapet në politikën botërore. Duke kërkuar shpëtimin e liberalizmit përmes tërheqjes nga globalizimi dhe universalizmi, ekziston rreziku të dobësohen parimet që e kanë mbajtur atë gjallë.
Kriza aktuale nuk është thjesht fundi i një modeli politik. Ajo pasqyron një krizë më të gjerë të modernitetit, ku zhvillimi ekonomik, përparimi teknologjik dhe ndryshimet shoqërore po vënë në vështirësi ideologji dhe sisteme të ndryshme qeverisjeje.
Liberalizmi nuk është i vetmi që po përballet me këto sfida. Edhe modelet autoritare po kërkojnë përgjigje për pabarazinë, teknologjinë, identitetin dhe marrëdhënien mes shtetit e qytetarit.
Për këtë arsye, e ardhmja e liberalizmit nuk varet vetëm nga korrigjimi i gabimeve ekonomike apo ndryshimi i qëndrimeve kulturore. Ajo lidhet me aftësinë për të mbrojtur dhe përshtatur parimet e lirisë, demokracisë, barazisë dhe bashkëpunimit ndërkombëtar në një botë që po ndryshon me shpejtësi.
Problemi nuk është se liberalizmi po dështon i vetëm, por se vetë moderniteti po i vë në provë të gjitha modelet politike që pretendojnë të kenë përgjigjet për të ardhmen. /Përshtatur nga “Foreign Affairs”

