Një studim i fundit i London School of Economics (LSE) tregon se ekonomia e Greqisë është bërë gjithnjë e më e varur nga turizmi, restorantet, baret dhe shërbimet e akomodimit, ndërsa produktiviteti i punës dhe pagat reale kanë pësuar rënie të ndjeshme. Studiuesit paralajmërojnë se ky model zhvillimi, megjithëse ka ndihmuar në përmirësimin e bilancit të jashtëm të vendit, rrezikon ta mbajë Greqinë të mbërthyer në një ekonomi me produktivitet dhe paga të ulëta.
Një studim i fundit, i titulluar “The Café Economy” (Ekonomia e kafeneve), i realizuar nga Observatori Helen pranë London School of Economics (LSE), nxjerr në pah një realitet shqetësues lidhur me transformimin e ekonomisë greke pas periudhës së programeve ndërkombëtare të shpëtimit financiar.
Studimi, i hartuar nga Michalis Nikiforos, Vlassis Missos, Christos Perros dhe Nikolaos Rodousakis, analizon mënyrën se si Greqia është shndërruar në një “ekonomi kafenesh”. Ky term përshkruan zgjerimin masiv të sektorit të akomodimit dhe shërbimeve ushqimore, ku përfshihen hotelet, restorantet, baret dhe aktivitetet e lidhura me turizmin. Në analizën më të gjerë të modelit turistik trajtohen edhe argëtimi dhe qiratë afatshkurtra.
Duke përdorur termin “ekonomi kafenesh”, studiuesit tërheqin vëmendjen te një problem madhor që, sipas tyre, shpesh anashkalohet: pavarësisht premtimeve për krijimin e një “modeli të ri zhvillimi”, Greqia duket se ka mbetur e mbërthyer gjatë 15 viteve të fundit në një model rritjeje ekonomike me themele të brishta.
Rritja e pabarabartë e turizmit dhe rënia e produktivitetit
Studiuesit kanë analizuar se si, pas viteve të masave shtrënguese fiskale dhe reformave strukturore që liberalizuan tregjet e punës dhe të produkteve, aktivitetet e lidhura me turizmin u zgjeruan në mënyrë disproporcionale krahasuar me sektorët e tjerë të ekonomisë.
Kjo rritje e pabarabartë ka qenë një nga faktorët kryesorë që kanë ndikuar në rënien e ndjeshme të produktivitetit të përgjithshëm ekonomik.
Në vend të rritjes së produktivitetit që pritej nga reformat e ndërmarra gjatë programeve të shpëtimit financiar, ekonomia greke përjetoi të kundërtën: një rënie të fortë të produktivitetit të punës dhe një zhvendosje të konsiderueshme të punësimit drejt sektorëve me produktivitet të ulët, veçanërisht akomodimit dhe shërbimeve ushqimore.
Autorët argumentojnë se faktorët kryesorë që qëndrojnë pas rënies së produktivitetit ishin tkurrja e kërkesës agregate dhe ulja e fortë e pagave reale.
Sipas studimit:
– Produktiviteti i punës ra me 16% ndërmjet viteve 2009 dhe 2024, duke mbetur nën nivelet e periudhës përpara krizës.
– Pagat reale ranë me 26-35% në përgjithësi, ndërsa në sektorin e turizmit rënia arriti deri në 60%.
– Zhvendosja e punësimit drejt sektorit të akomodimit dhe shërbimeve ushqimore shpjegon afërsisht një të tretën e rënies së përgjithshme të produktivitetit të punës.
Sipas studiuesve, këto zhvillime tregojnë një rishpërndarje të fortë të të ardhurave në disfavor të punonjësve.
Situata është përkeqësuar edhe nga humbja e qindra mijëra vendeve të punës në sektorë prodhues, si industria përpunuese, si dhe nga mungesa e vendeve të punës në sektorët e teknologjisë së lartë dhe inovacionit.
Rikthim historik drejt një modeli ekonomik të dyfishtë
Studimi argumenton se modeli i zhvillimit të Greqisë po merr gjithnjë e më shumë karakteristikat e një ekonomie “të dyfishtë”, një formë regresi historik që zakonisht lidhet me ekonomitë më pak të zhvilluara ose ato në tranzicion.
Në këtë model, rritja ekonomike mbështetet kryesisht te sektorët me produktivitet të ulët, të cilët thithin papunësinë duke përdorur fuqi punëtore të lirë, të mundësuar nga ulja e pagave.
Studiuesit arrijnë në përfundimin se tri programet ndërkombëtare të shpëtimit financiar, të zbatuara ndërmjet viteve 2010 dhe 2018, në vend që të forconin konkurrueshmërinë e ekonomisë, shkaktuan një recesion të thellë, nga i cili Greqia ende nuk është rimëkëmbur plotësisht.
Ata kujtojnë se edhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) ka pranuar se kishte nënvlerësuar ndikimin negativ të tkurrjes së fortë fiskale në ekonomi.
Një forcë punëtore gjithnjë e më e arsimuar, por e paguar pak
Studimi i LSE-së evidenton ndryshime të thella në strukturën e punësimit në sektorin e akomodimit dhe shërbimeve ushqimore gjatë periudhës 2009-2023.
Gjatë kësaj periudhe, punësimi në këtë sektor u rrit me 87%, ndërsa vlera e shtuar bruto u rrit me vetëm 11%.
Kjo do të thotë se numri i të punësuarve është zgjeruar shumë më shpejt sesa vlera ekonomike e krijuar nga sektori, duke reflektuar një përkeqësim të produktivitetit për punonjës.
Sektori i akomodimit dhe shërbimeve ushqimore është shndërruar në punëdhënësin më të madh të ekonomisë greke, por karakterizohet nga paga të ulëta dhe një rritje e punësimit të pasigurt ose me kohë të pjesshme.
Një tjetër problem i evidentuar është mospërputhja ndërmjet nivelit arsimor të punonjësve dhe vendeve të punës që ata zënë.
Forca punëtore në turizëm është gjithnjë e më e arsimuar, por një pjesë e konsiderueshme e punonjësve, përfshirë të diplomuarit universitarë, punojnë në pozicione që kërkojnë kualifikime më të ulëta se ato që zotërojnë.
Sipas të dhënave të Eurostat të cituara në studim, Greqia ka një nga nivelet më të larta të mbikualifikimit të të rinjve të diplomuar në Europë, pas Spanjës.
Më shumë se 86% e të rinjve të diplomuar që punojnë në turizëm dhe hoteleri janë të punësuar në pozicione nën nivelin e kualifikimit të tyre.
Ky fenomen tregon se zgjerimi i turizmit nuk është shoqëruar domosdoshmërisht me krijimin e vendeve të punës me vlerë të shtuar të lartë, edhe pse niveli arsimor i fuqisë punëtore është përmirësuar.
Dy anët e ekonomisë së kafeneve
Studimi “The Café Economy” analizon si përfitimet, ashtu edhe kostot e konsiderueshme ekonomike dhe sociale që lidhen me këtë model zhvillimi.
Ana pozitive: Përmirësimi i bilancit të jashtëm
Sektori i turizmit ka dhënë një kontribut vendimtar në përmirësimin e bilancit të llogarisë korrente të Greqisë.
Suficiti tregtar nga shërbimet e udhëtimit u përmirësua me pesë pikë përqindjeje ndërmjet viteve 2009 dhe 2023, duke përfaqësuar afërsisht gjysmën e reduktimit të përgjithshëm të deficitit të llogarisë korrente gjatë kësaj periudhe.
Kjo tregon se turizmi ka luajtur një rol të rëndësishëm në sigurimin e të ardhurave nga jashtë dhe në përmirësimin e pozicionit të jashtëm financiar të vendit.
Ana negative: Dobësitë strukturore
Megjithatë, varësia e tepruar nga turizmi dhe nga një ekonomi shërbimesh që mbështetet te pagat e ulëta, produktiviteti i kufizuar dhe përdorimi intensiv i fuqisë punëtore ka krijuar dobësi serioze strukturore.
Një prej tyre është përkeqësimi social dhe mjedisor. Zgjerimi disproporcional i aktiviteteve turistike kontribuon në dëmtimin e mjedisit dhe të trashëgimisë kulturore, fenomene që shpesh përmblidhen me termin “mbiturizëm”.
Një tjetër pasojë është kriza e strehimit. Zgjerimi i qirave afatshkurtra dhe rritja e investimeve të huaja në pasuri të paluajtshme kanë ushtruar presion në rritje mbi çmimet e qirave, duke e bërë strehimin gjithnjë e më të papërballueshëm për punonjësit vendas.
Problemi i tretë është varësia ekonomike.
Ndërsa ekonomia e kafeneve zgjerohet në kurriz të sektorëve të tjerë, Greqia bëhet gjithnjë e më e varur nga kërkesa e jashtme dhe luhatjet sezonale të saj.
Kjo i bën rajone të tëra të cenueshme ndaj ndryshimeve të flukseve turistike, të cilat mund të ndikohen nga zhvillimet ekonomike ndërkombëtare, krizat ose ndryshimet në preferencat e turistëve.
Studiuesit paralajmërojnë gjithashtu se pagat e ulëta zvogëlojnë stimujt për inovacion dhe përparim teknologjik, duke dobësuar në afat të gjatë konkurrueshmërinë e ekonomisë.
Kur bizneset mund të mbështeten te fuqia punëtore e lirë, ato kanë më pak nxitje për të investuar në teknologji, automatizim dhe përmirësimin e proceseve të prodhimit apo shërbimit.
Kjo krijon rrezikun e një cikli ku pagat e ulëta dhe produktiviteti i dobët përforcojnë njëri-tjetrin.
Çfarë politikash nevojiten për të ndryshuar modelin ekonomik?
Përvoja greke, sipas studimit, vë në pikëpyetje idenë se liberalizimi i tregjeve çon automatikisht në rritjen e eficiencës ekonomike.
Autorët paralajmërojnë se varësia gjithnjë e më e madhe nga sektorët me produktivitet të ulët, si akomodimi dhe shërbimet ushqimore, krijon një dilemë zhvillimi.
Nga njëra anë, këta sektorë mbështesin kërkesën, krijojnë vende pune dhe sigurojnë të ardhura valutore për ekonominë. Nga ana tjetër, zgjerimi i tyre në mënyrë disproporcionale mund të dëmtojë produktivitetin afatgjatë dhe qëndrueshmërinë sociale.
Sipas studiuesve, Greqia ka nevojë për politika që shkojnë përtej nxitjes së kërkesës dhe synojnë një transformim më të thellë të strukturës ekonomike.
“Një rrugë e suksesshme për Greqinë do të kërkojë politika që jo vetëm rikthejnë kërkesën, por edhe nxisin në mënyrë strategjike sektorët me produktivitet të lartë, mbështesin modernizimin teknologjik dhe sigurojnë një rritje ekonomike gjithëpërfshirëse. Pa një ndryshim të tillë, ‘ekonomia e kafeneve’ rrezikon të mos jetë një përshtatje e përkohshme, por një ekuilibër afatgjatë stanjacioni”, thuhet në studim.
Autorët kërkojnë një rivlerësim të kujdesshëm të reformave strukturore, duke marrë parasysh kushtet reale ekonomike dhe institucionale të vendit.
Ata argumentojnë se politikat ekonomike duhet t’i japin përparësi zhvillimit të sektorëve me produktivitet dhe vlerë të shtuar të lartë, përmirësimit teknologjik dhe shpërndarjes më gjithëpërfshirëse të përfitimeve të rritjes ekonomike.
Në të kundërt, Greqia rrezikon të mbetet e mbërthyer në një model ku turizmi vazhdon të gjenerojë të ardhura dhe punësim, por pa krijuar kushtet për një rritje të qëndrueshme të produktivitetit, pagave dhe mirëqenies./ Greek Reporter
