Shkruar nga Vesna Markoviç
BE-ja shqyrton reforma para zgjerimit, ndërsa integrimi gradual në tregun e përbashkët shihet si një nga mënyrat për t’u dhënë vendeve kandidate përfitime ekonomike përpara anëtarësimit të plotë
Komisioni Evropian, i drejtuar nga presidentja Ursula von der Leyen, me Marta Kos si komisionere për Zgjerimin, ka përgatitur projekt-dokumentin “Reformat dhe rishikimi i politikave para zgjerimit”.
Miratimi i dokumentit, i cili përmban analiza sektoriale dhe një paketë rekomandimesh për institucionet e BE-së dhe shtetet anëtare, është planifikuar për më 30 shtator. Pas miratimit nga Kolegji i Komisionerëve Evropianë, dokumenti pritet të diskutohet në samitin e Këshillit Evropian më 15 tetor.
Në këtë fazë nis edhe debati politik mes shteteve anëtare. Ato duhet të arrijnë marrëveshje politike për reformat që kërkojnë procedura të mëtejshme juridike, ndërsa qëndrimet e tyre ndryshojnë për disa prej propozimeve që lidhen si me zgjerimin, ashtu edhe me reformimin e vetë Bashkimit Evropian.
Debati mbi dokumentin “Reformat dhe rishikimi i politikave para zgjerimit” mund të vendosë bazat për një fazë të re të marrëdhënieve mes Brukselit dhe Ballkanit Perëndimor. Sipas raportimeve të mediave në Bruksel, procesi i zgjerimit po përshtatet me realitetin e ri gjeopolitik dhe ekonomik.
Në këtë kuadër po diskutohet modeli i integrimit gradual, i cili synon t’u mundësojë vendeve kandidate, përfshirë Serbinë, të përfitojnë nga pjesë të integrimit evropian përpara anëtarësimit të plotë. Një nga elementet kryesore është qasja më e hershme në tregun e përbashkët evropian. Instrumente si Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor synojnë pikërisht afrimin ekonomik të rajonit me BE-në.
Për Serbinë, integrimi ekonomik dhe hyrja graduale në tregun e përbashkët mund të krijojnë një kuadër më të qëndrueshëm për ekonominë dhe investimet. Megjithatë, këto përfitime lidhen me përmbushjen e reformave dhe standardeve të përcaktuara nga BE-ja.
Qasje e hershme në Tregun e Përbashkët të BE-së
Sipas institutit ndërkombëtar GLOBSEC, është paraqitur edhe një dokument joformal, “non-paper”, nga pesë shtete anëtare: Austria, Çekia, Italia, Sllovakia dhe Sllovenia. Propozimi parashikon integrim gradual në Tregun e Përbashkët të BE-së sipas sektorëve, veçanërisht në energji, transport dhe tregun digjital.
Integrimi sektorial në fusha si ekonomia digjitale, energjia dhe tregtia elektronike do të kushtëzohej nga harmonizimi me legjislacionin e BE-së.
Në debat është përmendur edhe një model që do të ofronte disa prej përfitimeve ekonomike të integrimit përpara anëtarësimit të plotë, me referenca ndaj mekanizmave të përdorur në Zonën Ekonomike Evropiane. Në një skenar të tillë, vendet e rajonit mund të përfitonin gradualisht nga lëvizja më e lirë e mallrave, shërbimeve dhe kapitalit, në varësi të harmonizimit me rregullat evropiane.
Plani i Rritjes si urë ekonomike
Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor është një paketë financiare e BE-së prej 6 miliardë eurosh për periudhën 2024–2027, e krijuar për të përshpejtuar integrimin ekonomik dhe reformat në rajon.
Fondet lidhen me zbatimin e hapave të përcaktuar në Agjendat e Reformave të vendeve përfituese. Këto reforma përfshijnë fusha si sundimi i ligjit, gjyqësori dhe ekonomia.
Synimi është zvogëlimi i hendekut ekonomik ndërmjet Ballkanit Perëndimor dhe Bashkimit Evropian, duke kombinuar financimin me integrimin gradual në tregun evropian.
Analizat ekonomike të Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) kanë trajtuar gjithashtu përfitimet që mund të sjellë reduktimi i barrierave administrative, doganore dhe logjistike. Sipas argumentit të paraqitur në këto analiza, lehtësimi i tregtisë dhe integrimi më i thellë ekonomik mund të përshpejtojnë konvergjencën ekonomike të rajonit me BE-në.
Qasja e integrimit gradual synon që bizneset dhe qytetarët të përfitojnë nga elemente konkrete të integrimit ekonomik pa pritur përfundimin e të gjithë procesit të anëtarësimit.
Serbia u përfshi formalisht në shtrirjen gjeografike të SEPA-s, Zonës së Vetme të Pagesave në Euro, më 22 maj 2025. Integrimi në mekanizma të tillë paraqet një shembull praktik të afrimit me tregun dhe sistemet financiare evropiane përpara anëtarësimit në BE.
Reformat e brendshme të Bashkimit Evropian
Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, ka theksuar në disa raste se zgjerimi duhet të shoqërohet paralelisht me reforma të brendshme të BE-së.
Një nga çështjet kryesore është mënyra e vendimmarrjes. Von der Leyen ka mbështetur përdorimin më të gjerë të votimit me shumicë të cilësuar (QMV) në fusha të caktuara, përfshirë disa çështje të politikës së jashtme, me synimin që vendimmarrja e BE-së të bëhet më efikase.
Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, ka argumentuar gjithashtu se një Bashkim Evropian me më shumë anëtarë duhet të përshtatë mekanizmat e tij të vendimmarrjes.
Në një fjalim në Konferencën e Ambasadorëve në Zagreb, Kos deklaroi se një BE e zgjeruar duhet t’i bëjë proceset e vendimmarrjes më efikase dhe fleksibile, duke shtuar se një pjesë e ndryshimeve mund të realizohen edhe pa ndryshuar traktatet themelore të Unionit.
Një prej mundësive që diskutohet është përdorimi më i madh i mekanizmave që ekzistojnë tashmë në traktatet e BE-së për kalimin nga unanimiteti te votimi me shumicë të cilësuar në fusha të caktuara.
Në debatin për reformën institucionale përfshihen gjithashtu çështje si numri i fushave ku një shtet i vetëm mund të bllokojë vendimmarrjen dhe mënyra se si institucionet evropiane do të funksiononin në një Union me më shumë se 35 vende anëtare.
Një problem veçanërisht i rëndësishëm për Ballkanin Perëndimor janë bllokadat dypalëshe gjatë negociatave të anëtarësimit, të lidhura me mosmarrëveshje historike, gjuhësore ose kufitare.
Në këtë kontekst është diskutuar mundësia që disa hapa teknikë dhe kalimtarë të negociatave, si hapja ose mbyllja e kapitujve dhe grup-kapitujve, të vendosen me shumicë të cilësuar dhe jo domosdoshmërisht me unanimitet. Vendimet përfundimtare për pranimin e një shteti të ri mbeten të lidhura me kërkesat juridike të traktateve dhe ratifikimin nga shtetet anëtare.
Në të njëjtën kohë, institucionet e BE-së theksojnë se integrimi gradual nuk duhet të zëvendësojë kriteret e anëtarësimit. Përparimi i çdo vendi kandidat vazhdon të lidhet me meritat individuale dhe plotësimin e kritereve të Kopenhagës, veçanërisht në fushën e demokracisë, institucioneve dhe sundimit të ligjit.
Modeli i integrimit gradual parashikon gjithashtu kushte dhe mekanizma mbrojtës: përfitimet e fituara në fazat e ndërmjetme mund të kushtëzohen me vazhdimin e reformave dhe respektimin e standardeve të BE-së.
Për Ballkanin Perëndimor, rëndësia e dokumentit të ri qëndron pikërisht në lidhjen e këtyre dy proceseve: BE-ja përgatit institucionet e veta për një Union më të madh, ndërsa vendeve kandidate u ofrohet mundësia për integrim ekonomik dhe sektorial gradual përpara anëtarësimit të plotë.
