Khat, bima që përtypet me orë në Jemen: Stimuluesi që është bërë pjesë e jetës dhe ekonomisë së një vendi
Në shumë pjesë të Jemenit, pasditja ka një ritual të veçantë. Njerëzit mblidhen në grupe, ulen për orë të tëra dhe nisin të përtypin gjethet e një bime me emrin khat. Bisedat vazhdojnë, energjia rritet, oreksi bie dhe koha kalon mes gjetheve të gjelbra që mbahen në njërën anë të gojës. Për një pjesë të madhe të shoqërisë jemenase, khat-i nuk është thjesht një bimë. Ai është një zakon social, një pjesë e kulturës dhe një industri e rëndësishme. Por pas këtij rituali fshihet edhe një substancë psikoaktive që mund të ndikojë në sistemin nervor, zemrën, gjumin…dhe ekonominë familjare.
ÇFARË ËSHTË KHAT-i?
Khat-i, i njohur shkencërisht si Catha edulis, është një shkurre ose pemë e vogël me origjinë nga Afrika Lindore dhe e përhapur prej shekujsh edhe në Jemen dhe në pjesë të tjera të Gadishullit Arabik. Për konsum përdoren kryesisht gjethet e njoma dhe lastarët e rinj. Ato përtypen ngadalë për të çliruar substancat aktive në pështymë. Masa bimore zakonisht mbahet në gojë dhe më pas nxirret jashtë, në vend që të gëlltitet e gjitha.
Substanca më e rëndësishme psikoaktive në gjethet e freskëta është kathinoni (cathinone), një stimulues me veprim të ngjashëm me amfetaminat. Gjethet përmbajnë edhe kathinë dhe përbërës të tjerë. Këtu qëndron një nga veçoritë e khat-it: gjethet duhet të jenë të freskëta, pasi kathinoni degradohet ndërsa bima thahet. Kjo është edhe një arsye pse përdorimi i tij është përqendruar historikisht në zonat ku bima kultivohet.
ÇFARË NDODH KUR PËRTYPET?
Në fillim, përdoruesi mund të ndiejë më shumë vigjilencë, energji dhe eufori. Mund të bëhet më i shoqërueshëm dhe më llafazan, ndërsa ndjenja e lodhjes dhe oreksi mund të ulen. Por efekti nuk përfundon aty. Pas fazës stimuluese mund të shfaqen nervozizëm, irritim, humor i ulët, vështirësi për të fjetur dhe lodhje. Studimet kanë lidhur përdorimin e shpeshtë me probleme të gjumit dhe ndryshime të funksioneve psikologjike.
Në organizëm, substancat aktive të khat-it mund të rrisin presionin e gjakut dhe ritmin e zemrës. Literatura mjekësore ka raportuar gjithashtu probleme gastrointestinale dhe efekte të tjera shëndetësore, veçanërisht te përdoruesit e rëndë. Megjithatë, studiuesit theksojnë se jo të gjitha lidhjet mes përdorimit afatgjatë dhe sëmundjeve janë plotësisht të përcaktuara shkakësisht.
NJË “DHOMË SOCIALE” QË ZGJAT ME ORË
Khat-i ka një dimension që e dallon nga shumë substanca të tjera: rituali i konsumimit është po aq i rëndësishëm sa efekti i tij. Përtypja bëhet shpesh në grupe. Njerëzit mblidhen, bisedojnë dhe qëndrojnë së bashku për orë. Në disa raste, seancat mund të zgjasin pjesën më të madhe të pasdites dhe mbrëmjes. Për këtë arsye, khat-i është i lidhur ngushtë me marrëdhëniet shoqërore dhe traditat lokale. Kjo e bën edhe më të vështirë ndryshimin e zakonit. Nuk bëhet fjalë vetëm për një person që konsumon një substancë, por për një aktivitet që mund të jetë pjesë e rrethit shoqëror, familjes dhe komunitetit.
SA I PËRHAPUR ËSHTË?
Shifrat ndryshojnë sipas periudhës, zonës dhe mënyrës së matjes. Një studim i kryer në Sana’a raportonte përdorim të khat-it nga rreth 80% e personave 15 vjeç e lart në mesin e meshkujve dhe rreth 50% te femrat. Ndërkohë, një studim i Bankës Botërore i vitit 2007 gjeti se 72% e burrave dhe 33% e grave në kampionin e tij e konsumonin rregullisht. Këto shifra nuk duhet të interpretohen si përqindje aktuale e të gjithë popullsisë së Jemenit. Ato tregojnë megjithatë se sa thellë është futur zakoni në shoqërinë jemenase.
KUR NJË ZAKON KULTUROR KTHEHET NË BARRË EKONOMIKE
Problemi nuk lidhet vetëm me shëndetin. Sipas një analize të Bankës Botërore, përdoruesit e anketuar në Jemen shpenzonin mesatarisht rreth 10% të të ardhurave për khat-in. Një pjesë e konsiderueshme e përdoruesve kalonte dy deri në gjashtë orë në ditë duke e përtypur, ndërsa disa edhe më shumë. Kjo do të thotë se kostoja nuk është vetëm paratë e paguara për gjethet. Është edhe koha e humbur.
Nëse disa orë të ditës kalojnë çdo ditë në një seancë khat-i, ato janë orë që nuk shkojnë në punë, arsim, kujdes familjar apo aktivitete të tjera ekonomike. Banka Botërore ka argumentuar gjithashtu se përdorimi i përhapur i khat-it mund të ndikojë në buxhetet familjare, ushqimin dhe produktivitetin.
Dhe ka edhe një paradoks tjetër: uji.
Jemeni është një nga vendet me mungesën më të madhe të ujit në botë, ndërsa khat-i është kthyer në një nga kulturat bujqësore më të rëndësishme të vendit. Kjo krijon një dilemë ekonomike dhe bujqësore: bima sjell të ardhura për fermerët dhe punësim, por zgjerimi i kultivimit të saj konkurron me përdorimin e tokës dhe burimeve të kufizuara ujore.
Në një analizë të Bankës Botërore, khat-i përbënte rreth 6% të PBB-së dhe rreth një të tretën e prodhimit të brendshëm bujqësor të Jemenit në vitin 2007. Pra, bima që kritikohet për ndikimin e saj social është njëkohësisht edhe burim jetese për fermerë dhe pjesë e rëndësishme e ekonomisë rurale.
JO THJESHT “NJË BIMË QË TË DEH”
Khat-i shpesh përshkruhet në mënyrë të thjeshtuar si një lloj “amfetamine natyrale”. Krahasimi ka një bazë farmakologjike, për shkak të kathinonit, por realiteti është më kompleks. Khat-i përmban dhjetëra përbërës kimikë dhe efektet e tij nuk shpjegohen vetëm nga një substancë. Studimet shkencore kanë dokumentuar efekte të ndryshme, por gjithashtu theksojnë se ka ende paqartësi për disa pasoja të përdorimit afatgjatë.
Organizata Botërore e Shëndetësisë ka vënë në dukje se përdorimi i khat-it lidhet me probleme shëndetësore, por edhe me kohën dhe të ardhurat familjare të shpenzuara për blerjen dhe konsumimin e tij.
NJË BIMË, DY FYTYRA
Kjo është arsyeja pse historia e khat-it nuk mund të reduktohet në një formulë të thjeshtë: “jemenasit përtypen khat dhe kjo i bën të varfër”. Realiteti është më kompleks. Khat-i është njëkohësisht stimulues psikoaktiv, ritual social, pjesë e traditës, produkt bujqësor dhe burim të ardhurash.
Në të njëjtën kohë, përdorimi i shpeshtë mund të marrë orë të tëra nga dita, të rëndojë buxhetin familjar dhe të shoqërohet me probleme shëndetësore. Në një vend të goditur prej vitesh nga lufta, varfëria, mungesa e ujit dhe kriza humanitare, khat-i është bërë kështu pjesë e një historie shumë më të madhe: si një bimë e vogël mund të ndikojë njëkohësisht te trupi, familja, kultura dhe ekonomia e një shoqërie.
